Category Archives: De mensen achter de computer

Leonardo da Vinci

Eindelijk weer eens een verhaal gemaakt voor mijn serie over de mensen achter de computer. Deze aflevering gaat over Leonardo da Vinci en begint als volgt;

Leonardo da Vinci; 1452 -1519; schetste technische oplossingen die later ook in de eerste rekenmachines werden gebruikt.

20 leonardo zelfportret 20 leonardo portret getekend door melzi

Links, het enige portret van Leonardo Da Vinci, (gemaakt in 1512 op 60-jarige leeftijd), waarvan wordt vermoed dat Leonardo da Vinci het zelf heeft geschetstRechts een soortgelijk portret van Leonardo da Vinci gemaakt omstreeks dezelfde tijd door zijn leerling en vriend Francesco Melzi.

Dat Leonardo da Vinci een genie was, staat buiten kijf. Maar dat geldt ook voor Johan Cruijff (op zijn vakgebied althans) en hem vinden we niet terug in het overzicht van mensen achter de computer. Waarom Leonardo da Vinci dan wel? Hij heeft toch nooit een rekenapparaat gebouwd? Dat klopt. Hoewel, klopt dat wel? Kijk eens goed naar de tafel van het laatste avondmaal. Daar helemaal rechts, wat ligt daar op tafel?

20 leonardo laatste avondmaalGewoon een bord, u dacht toch niet echt dat Leonardo da Vinci een rekenmachine op het laatste avondmaal had geschilderd?

Wie het hele verhaal wil lezen, kan hier terecht.

Het Laatste Avondmaal

Momenteel ben ik voor mijn serie ‘de mensen achter de computer‘ bezig met een portret van Leonardo da Vinci, niet alleen schilder maar ook wetenschapper en technicus. In die laatste hoedanigheid komt hij voor in ‘de mensen achter de computer’.

Als schilder is hij vooral beroemd geworden met de ‘Mona Lisa’ en ‘Het Laatste Avondmaal’. Hij schilderde dit laatste werk op een wand van het Santa Maria delle Grazie, een dominicaner klooster in Milaan.

000000 laatste avondmaal

Da Vinci begon met Het Laatste Avondmaal in 1495 en voltooide het werk in 1498. Al met al – hij werkte niet aan één stuk door aan de schildering – deed hij er zo’n drie jaar over om het te voltooien. Blijkbaar vond volgens de overlevering één van de monniken in het klooster dit te lang duren en klaagde hierover tegen Da Vinci.

Hij vroeg aan Da Vinci waarom het zo lang duurde en of hij niet een beetje kon opschieten. Da Vinci zou toen hebben geantwoord dat dit kwam, omdat hij er nog niet helemaal uit was hoe hij het beste Judas kon portretteren, maar dat hij, als hij er niet uit kwam en de monnik haast had, dat hij dan Judas wel het gezicht van de monnik zou geven.

000000 judasJudas is de figuur derde van rechts met een zak zilverlingen in zijn hand en de donkere baard. Of de monnik er ook zo uit gezien heeft, is niet bekend.

Het is natuurlijk een mooie anekdote, maar waarschijnlijk niet waar. ‘Too good to be true’ zouden de Engelsen zeggen. Daarom weet ik nog niet of ik hem ook mee neem in het portret van Leonardo da Vinci. Maar hij is te mooi om te laten liggen en daarom alvast hier.

 

Al- Kāshī en Simon Stevin

Heeft u enig idee wat het verband is tussen de volgende drie afbeeldingen?

17 al sextant

17 Al kazri dollar

17 Al kazri zeilboot stevin

Het antwoord luidt: decimale cijfers achter de komma. De drie afbeeldingen komen namelijk voor in een nieuwe aflevering uit mijn serie over de mensen achter de computer. Deze keer gaat het over al-Kāshī, een wiskundige en astronoom die leefde van ca 1380 – 1429, en over Simon Stevin, schrijver van veel wetenschappelijke boeken. Hij leefde van 1548 – 1620.

Beiden hebben zich bezig gehouden met decimale fracties, zeg maar de cijfertjes achter de komma. Het verhaal begint als volgt:

De uitdrukking ‘Dit heeft alleen effect achter de komma’ betekent dat iets maar een klein effect heeft. Nu is de Perzische wetenschapper al-Kāshī vooral bekend vanwege zijn ideeën voor ‘achter de komma’, maar dat wil niet zeggen dat deze ideeën niet van groot belang zijn geweest voor de wetenschap. Al-Kāshī wordt namelijk het vaakst betiteld als de bedenker van het systeem om door middel van decimale cijfers achter de komma een breuk weer te geven. Tot dan toe gebruikte men meestal een a/b notatie om een getal kleiner dan 1 aan te geven. Zo schreef men 1/8 in plaats van de decimale weergave 0,125.’

Voor wie de rest van het verhaal wil lezen – wij van WC-Eend kunnen het aanbevelen –  kan hier terecht.

 

Een algolritme

Een algoritme is een reeks instructies die vanuit een gegeven begintoestand naar een beoogd doel leidt. Alle computer-programma’s maken gebruiken van algoritmes, maar ook het dagelijks leven zit vol met algoritmes.

Neem een kookboek. “Schil de aardappels, was ze en zet ze met water op. Voeg wat zout toe en laat het 20 minuten koken. Prik er met een vork in en kijk of ze gaar zijn. Zo ja, giet ze daarna af” is een algoritme in zeven stappen om aardappels te koken, waarbij stap zes (‘prik er met een vork in en kijk of ze gaar zijn’) soms herhaald moet worden.

1 kookboek

Een boek vol algoritmes.

Een ander voorbeeld zijn telefonische keuzemenu’s, zoals die van de huisarts: ‘Toets 1 voor spoed, toets 2 voor … ‘. Het woord ‘algoritme’  hebben we te danken aan de Perzische wetenschapper Moḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī. Het woord is gebaseerd op zijn naam. Het gaat om het ‘al-Khwarizmi’ gedeelte uit zijn naam. Spreekt u dat maar eens hardop uit. Misschien hoort u dan iets wat vaag lijkt op het woord ‘algoritme’,

Moḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī (ca. 780  tot ca. 850) was een Perzische wiskundige. Hij schreef een aantal historisch gezien belangrijke wetenschappelijke boeken, onder andere een boek over hoe te rekenen met een tientallig stelsel, inclusief het gebruik van het getal 0. Dit boek zorgde voor de grote doorbraak van de Arabische getallennotatie in Europa.  Een ander werk van hem had de titel ‘Hisab al-jabr wa al-muqabala’ . Als u goed naar deze boektitel kijkt, dan ziet u daar de woorden ‘al-jabr’ staan, zie hier de oorsprong van ons woord algebra.

In mijn serie ‘De mensen achter de computer’ komt hij ook voor. Wilt u meer over hem weten, dan kunt u hier zijn portret op mijn site lezen. (Deze laatste zin is ook een voorbeeld van een algoritme.)

Het hele internet leeft zo’n beetje van de algoritmes. Bent u bijvoorbeeld dankzij een suggestie van Google op mijn site terecht gekomen, dan komt dat doordat Google allemaal algoritmes heeft die uw zoekterm combineert met allerlei sites, waaronder de mijne. (Stap 1: kijk of één van de adverteerders gecombineerd kan worden met de zoekterm.)

Even terug nu naar het dagelijkse leven. Het is u deze week met al dat coronavirus gedoe misschien ontgaan, maar het is de ‘Nationale Week Zonder Vlees’.  In het kader daarvan zocht ik op de site van Albert Heijn naar vegetarische gerechten.

Eén van de vegetarische recepten die ik kreeg voorgeschoteld – nou ja op het scherm dan – was ‘rode kool met peertjes’. Om te kijken of het recept niet te moeilijk voor mij zou zijn  (‘stap1: open het pakje’; naar zoiets was ik op zoek) klikte ik op het recept. Onderaan het recept gaf AH een combinatietip: ‘Lekker bij kalkoen of rollade‘.

Kijk, dat is nog eens een goede tip bij een vegetarisch recept. Wat doet een bekende Nederlander zoals ik tegenwoordig als hij zoiets ziet? Hij twittert er over! Al mijn 22 volgers, waaronder mijn oudste dochter, de echtgenoot van mijn nichtje en een hotel in Rome moesten dit direct weten.

1 ah

Nou moet ik zeggen, dat het sociale mediateam van AH heel alert en actief is. Binnen twintig minuten reageerden ze.

1 ah 2

Het kwam door een algoritme.

(Overigens is ‘algoritme’ een lastig woord om te typen; ik heb steeds de neiging om ‘algolritme’  te typen en AH maakt er Algortime van.)

Leonarda da Pisa

“Heeft u zich op school wel eens het hoofd moeten breken over het probleem van de twee auto’s A en B, die zich op een bepaalde afstand X van elkaar bevinden, en die met een bepaalde snelheid naar elkaar toe rijden, waarbij de vraag is waar en wanneer ze elkaar tegen komen?

Troost u dan met de gedachte dat studenten in de dertiende eeuw zich ook al met dit probleem bezig moesten houden, alleen dan betrof het uiteraard geen auto’s die naar elkaar toe reden, maar twee slangen die zich naar elkaar toe bewogen. Het was een opgave uit het boek ‘liber abbaci’ van Leonardo da Pisa. Met dit boek introduceerde hij in Europa de Arabisch-Indische cijfers 1 t/m 9 plus het cijfer 0.”

Zo begint het portret van Leonarda da Pisa dat ik heb geschreven voor mijn serie over de mensen achter de computer. Voor wie het hele verhaal over Leonardo da Pisa wil lezen, kan hier terecht. Daar kan je ook lezen wat er gebeurt als konijnen zich gaan voortplanten met een snelheid van één nieuw konijnenpaar per maand.

16 Leonardo konijnen

Na ruim vier jaar heb je 12,5 miljard konijnen in je hok.

De periode 1 – 1000

Ik heb weer eens een verhaal geschreven in mijn serie over de mensen achter de computer. Deze keer geen portret maar een verhaal  met een overzicht van de ontwikkelingen tijdens een bepaalde periode, met de nadruk op de technische en wetenschappelijke ontwikkeling in die periode. Deze keer betreft het de periode: jaar 1 na Christus – 1000.

Aan het begin van onze jaartelling zag de wereld er als volgt uit.2 kaart jaar 1

Je had in die tijd twee grote rijken. In Azië had je het Chinese keizerrijk (het donkerblauwe gebied op het kaartje) en in Europa / Noord-Afrika had je de Romeinen (het rode gebied op het kaartje.

750 jaar later was de wereld behoorlijk veranderd.

2 kaart jaar 2

In Azië had je nog steeds het Chinese keizerrijk (al had dat toen een iets andere vorm) maar in Europa was het Romeinse Rijk helemaal uiteen gevallen. Wel had je toen een nieuw groot rijk, en wel een islamitisch kalifaat. (het groene gebied op het kaartje.)

Wilders en de PVV zullen ongetwijfeld met deze ontwikkeling niet blij zijn geweest, maar voor de ontwikkeling van de wetenschap en techniek was deze ontwikkeling een zegen. In tegenstelling tot de Romeinse keizers die helemaal geen belangstelling hadden voor de wetenschap en er dan ook helemaal geen geld in staken ondersteunden de kaliefs juist van harte de wetenschap.  Dit overeenkomstig de gedachte van de profeet Mohammed: “De inkt van een geleerde is heiliger dan het bloed van een martelaar

Eén van die kaliefs die de wetenschap van harte steunde was kalief Haroen ar-Rashid (ca. 766-809). Hij stichtte in de hoofdstad Bagdad het ‘Bayt al-Hikma’ oftewel het ‘Huis der Wijsheid’, één van de belangrijkste wetenschappelijke instellingen uit de oudheid. Er brak een periode van vijf eeuwen aan die ook wel bekend staan als de gouden eeuwen van de Islam.

Wie het hele stuk over de ontwikkelingen in deze periode wil lezen, kan hier terecht:  En o ja, het was in deze tijdsperiode dat de mens het getal nul ontdekte. Dat lijkt niets voor te stellen, maar vergis je niet.

Cai Lun

in mijn serie over de mensen achter de computer heb ik weer een portret af. Deze keer gaat het over Cai Lun. Wie kent hem niet? (Voor de enkeling die hem niet kent, hij geldt als de uitvinder van het papier.)  Het portret begint als volgt:

Cai Lun; ca. 50 na Chr. – 121; geldt als de uitvinder van het papier.

8 cai lun afbeelding

(Volgens een Chinees boek uit de achttiende eeuw zou Cai Lun er zo hebben uitgezien. Gaat u er maar van uit dat dit geen goed lijkend portret van hem is.)

Voor degenen die op kantoor werken of hebben gewerkt, herkent u de volgende situatie? U heeft op uw pc een mooi overzicht van iets gemaakt wat u voor een vergadering die over vijf minuten begint alleen nog even moet uitprinten. U geeft een printopdracht, loopt naar de gemeen-schappelijke printer in het printerhok en ziet daar dat de printer is vastgelopen. Niet met uw printje maar met dat van iemand voor u. En degene van wie dat printje is, die is in geen velden of wegen te zien.

Het gevolg is dat u degene bent die nu in grote haast moet proberen dat vastgelopen printje uit te printer te peuteren. Terwijl de klok door tikt, krijgt u vieze inkthanden. Als u eindelijk alles uit de printer heeft gekregen, doet hij het nog steeds niet. Ergens zit er nog een stukje papier vast. Om de hoek roept je baas waar je blijft.

Weet u wiens schuld dit is? Het is de schuld van de Chinese eunuch Cai Lun. Hij is hier verantwoordelijk voor. Hij geldt namelijk als degene die het papier heeft uitgevonden. Zonder papier geen vastgelopen printer. Nu kunt u wel op hem gaan mopperen, maar heb medelijden met hem, want heeft u het woordje eunuch wel gezien? Ook voor kantoormensen aan het hof van de oude Chinese keizers was het niet altijd een pretje.

Wie het hele verhaal wil lezen zie hier.

Paus Sylvester II

Ik heb er opeens de vaart in. Ik heb binnen een week een tweede portret van iemand uit mijn serie over de mensen achter de computer geschreven. Deze keer het levensverhaal van Paus Sylvester II. “Huh? Een Paus?” zult u misschien zeggen. “Wat heeft die met computers te maken?  Ik zou zeggen, lees daarvoor het verhaal. Het begint als volgt:

Gerbert van Aurillac (Paus Sylvester II), ca 945 – 1003; herintroduceerde de abacus in grote delen van Europa en introduceerde er ook de Arabische cijfers (maar nog zonder het cijfer 0).

12 Gerbert van Aurillac portret

Portret van Paus Sylvester II zoals dat te zien is in de Basilica di San Paolo fuori la Mura in Rome en dat uit de 10e of 11e eeuw zou stammen. Of hij er daadwerkelijk zo heeft uitgezien, is niet zeker.

Dat er een Paus voorkomt in de lijst van vijftig mensen achter de computer is iets wat u misschien niet had verwacht. Ok, wellicht zegt u dat iedere Paus beschikt over goddelijke wijsheid, maar die wijsheid telt hier niet. (Als die wel meetelde, dan stonden er liefst 266 door de Katholieke Kerk erkende pausen in de lijst plus nog een stuk of veertig tegenpausen en niet erkende pausen.)

Nee, om in de lijst van vijftig mensen achter de computer te worden opgenomen moet je beschikken over wetenschappelijke wijsheid, technische wijsheid of over computerwijsheid en daarmee iets bijzonders hebben gedaan. Paus Sylvester II had wetenschappelijke wijsheid.

Hij was de man die na een verblijf in Spanje de abacus herintroduceerde in het Europa buiten Spanje en daarnaast introduceerde hij in de rest van Europa het gebruik van de Arabische cijfers (maar nog zonder het cijfer 0). (Dankzij de Moren werd in grote delen van Spanje deze Arabische getallennotatie al gehanteerd; Gerbert introduceerde het in Frankrijk, Italië en Duitsland.)

Gerbert van Aurillac deed dit alles voordat hij Paus werd. Paus was hij overigens niet zo lang, slechts iets meer dan vier jaar (van 9 april 999 tot aan zijn dood op 12 mei 1003). Als u goed naar die jaartallen kijkt, dan ziet u dat in die periode de overgang naar het nieuwe millennium viel. Net zoals in 2000 waren er vlak voor het jaar 1000 allerlei voorspellingen dat de overgang naar een nieuw millennium rampspoed zou inhouden. De Paus probeerde de mensen zoveel mogelijk gerust te stellen en hij bleek gelijk te hebben. Op 1 januari 1000 kwam de zon gewoon weer op.

Voor wie de rest van het verhaal wil lezen kan hier terecht.

ps. Ook het gedicht De tuinman en de dood’ van Pieter Nicolaas van Eyck komt langs in dit portret. Er gebeuren vreemde dingen in de wetenschap.

De Banu Musa broers

Ik heb weer eens een portret geschreven voor mijn serie ‘De mensen achter de computer’.  Deze aflevering gaat over drie broers die bekend staan onder de naam de Banū Mūsā broers. Dat waren drie Arabische broers die in de negende eeuw na Christus in het huidige Bagdad leefden. Ze zijn vooral bekend geworden door een boek met daarin beschreven een honderdtal  wonderlijke automaten.

De drie wetenschappers deden ook praktisch veldonderzoek. Zo reisden ze naar een woestijn in Mesopotamië om de omtrek van de aarde te meten. Dit deden ze niet door de volledige 40.075 km af te leggen. Na 111 km lopen wisten ze al hoe groot de omtrek van de aardbol was. Hun schatting van 39.992 km zat er maar 83 km naast.

Hoe ze tot die schatting kwamen, kan je in hun portret lezen. Dit begint als volgt.

De Banū Mūsā broers; negende eeuw na Christus, drie wiskundige broers die beroemd zijn geworden om de automaten die zij bedachten.

11 musa postzegelDe drie gebroeders Mūsā zoals ze staan afgebeeld op een Syrische postzegel uit 1996. Typisch een voorbeeld van ‘elke gelijkenis met de werkelijkheid berust op louter toeval.’

Alle verhalen uit deze serie gaan altijd over één persoon, deze aflevering echter niet. Het betreft hier namelijk een gezamenlijk portret van de drie broers ibn Mūsā ibn Shākir. Het zijn Abu Jafar Moḥammad (meestal alleen met de namen Jafar Mohammed of met de naam Moḥammad aangeduid), Ahmad en Al-Hasan ibn Mūsā ibn Shākir. Ze worden meestal aangeduid als de Banū Mūsā broers. (Banū Mūsā is Arabisch voor zonen van Mūsā , hun vaders naam– Mūsā is Mozes in het Arabisch).

 De reden dat de broers Banū Mūsā uit het Perzië van de negende eeuw met zijn drieën tegelijkertijd behandeld worden, is dat ze veelal gezamenlijk opereerden. Ze werkten altijd nauw samen en publiceerden naast hun eigen werken ook boekwerken als een collectief. Wie wat heeft bedacht, valt niet altijd meer goed na te gaan. Daarom een gezamenlijk portret. U moet maar denken, drie voor de prijs van één.

 De broers zijn behalve door hun wetenschappelijke werken vooral bekend geworden door hun boek ‘Kitāb al-hiyal’, ‘het boek van ingenieuze uitvindingen’ (letterlijk vertaald: het boek met truukjes). In dit boek staan meer dan 100 automaten en andere bedenksels beschreven. Deels waren deze geïnspireerd op ideeën van Hero van Alexandrië, Philon van Byzantium en andere figuren uit de oudheid, deels waren het nieuwe ontwerpen.

Tot de uitvindingen behoorden onder andere een automatisch waterorgel, een zelfdovende lamp en een “fluitspelende robot”. Deze werkte op stoom en kon dankzij het verzetten van een schakelaar meerdere liedjes spelen. Deze automaat wordt daarom wel eens gezien als het vroegste voorbeeld van een programmeerbare machine. De broers bedachten ook praktische zaken. Zo ontwierpen ze een waterkruik met een automatische veiligheidsstop voor het geval dat er te veel water in één keer uit dreigde te stromen en ook bedachten ze een lamp die uit zichzelf uit ging.

Wie het hele portret wil lezen, kan hier terecht.

 

Mohammad ibn Musa al-Khwasrizmi

In mijn serie over de mensen achter de computer heb ik eindelijk weer eens een portret geschreven. Het schiet niet erg op mijn serie. Je zult zien dat de ontwikkeling van de computer zo hard gaan dat er aan de voorkant (het heden) er meer mensen in de serie bij komen dan dat ik aan de achterkant (het verleden) beschrijf.

Maar anyway, het negentiende portret is klaar. Deze aflevering gaat over Moḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī , wie kent hem niet. Het stuk begint als volgt:

Moḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī; ca. 780 – ca. 850; Arabisch wiskundige naar wie het begrip algoritme is vernoemd.

10 AL postzegel

(Moḥammad ibn Mūsā al-Khwārizmī zoals hij staat afgebeeld op een Russische postzegel uit 1983. Het getal 1200 op de postzegel slaat op ‘het feit’ dat hij dat jaar 1200 jaar eerder geboren zou zijn. Of dat klopt en of hij er daadwerkelijk zo heeft uitgezien, is niet zeker.)

Zeggen de namen Alois Alzheimer, André Ampère, William Boeing, Charles Boycott, Louis Braille, Anders Celsius, Rudolph Diessel, Gabriel Fahrenheit, William Frisbee, Joseph Guillotin, R.J. Guppy, Henry Heimlich, Charles Lynch, Maria Montessori, Samuel Morse, James Parkinson, Ivan Pavlov, Charles Richter, Adolphe Sax, the Earl of Sandwich, Paul Stroganoff, George Gilles De Tourette en Ferdinand Zeppelin u iets?  

Het zijn allemaal mensen naar wie een ziekte, een eenheid, een product, een gebeurtenis, een gerecht, een dier of een begrip zijn genoemd. In dit rijtje pas ook Mohammed ibn Moesa al-Khwarizmi, een Arabsche wiskundige uit de negende eeuw die onder andere het boek ‘Hisab al-jabr wa al-muqabala’ schreef. 

Het zou overigens best wel eens kunnen dat u niet direct zijn naam herkent. Het gaat om het ‘al-Khwarizmi’ gedeelte uit zijn naam. Spreekt u de naam maar eens hardop uit. Misschien hoort u dan iets wat vaag lijkt op het woord ‘algoritme’, een reeks instructies om van een bepaalde begintoestand naar een gewenste resultaat te komen, iets wat vaak gebruikt wordt in computers. En herkent u het woord ‘al-jabar’ uit de titel van zijn boek ‘Hisab al-jabr wa al-muqabala’? Deze term is later “vertaald” tot ‘algebra’. Aan al-Khwarizmi hebben we dus zowel de woorden algoritme als algebra te danken.

Voor wie de rest  van het verhaal wil lezen, zie hier.

 

Het getal nul

Herkent u de volgende symbolen: I, V, X, L, C, D en M? Inderdaad, het zijn de Romeinse cijfers. Valt u wat op aan deze cijfers? Er is geen symbool voor het getal nul. De Romeinen kenden net als de oude Grieken geen getal nul.

000000-klokfoto Philip James; Wikipedia

Als men u deze klok probeert te verkopen als een originele tweeduizend jaar oude Romeinse klok, trap er niet in! De Romeinen kenden geen getal 0.

Het getal is pas in het jaar 628 door een zekere Brahmagupta gedefinieerd. Over hem gaat het achttiende portret dat ik in mijn serie over ‘de mensen achter de computer‘ heb geschreven. Het verhaal begint als volgt:

Brahmagupta, 598 – 668, definieerde als eerste het getal nul en gaf rekenregels hoe je met het getal nul moest rekenen.

Computers leven van enen en nullen. Ok, ook van een beetje stroom en algoritmes (instructies) maar verder draait het bij een computer vooral om enen en nullen. Het getal nul is één van de belangrijkste getallen in de wiskunde die er bestaan. Daarom is het eigenlijk een beetje vreemd dat pas in de zevende eeuw na Christus iemand met een definitie voor het getal nul kwam en rekenregels opstelde hoe er met het getal nul gerekend moest worden. Alle wereldrijken daarvoor zoals het Oud-Perzische Rijk, de Grieken (kenden wel de stelling van Pythagoras maar hadden geen getal 0); en het Romeinse rijk kwamen op en gingen ten onder zonder dat ze over rekenregels met betrekking tot het getal nul beschikten. (Misschien gingen ze daarom wel ten onder.)

De persoon die als eerste het getal nul definieerde en er rekenregels voor bedacht, was Brahmagupta. Hij leefde van 598 – 668 in wat nu India is en was een wiskundige en astronoom. Hij schreef over het getal nul in zijn boek Brahma-sphuta-siddhanta dat in 628 verscheen. Brahmagupta schreef in dat boek niet alleen over het getal nul, maar ook over hoe om te gaan met negatieve getallen. Ook schreef hij in zijn boeken over allerlei astronomische zaken.

Wie de rest van het verhaal wil lezen, zie hier.

 

 

Zhang Heng

Ik heb eindelijk weer eens een portret geschreven voor mijn serie  ‘de mensen achter de computer‘ Het is het zeventiende portret. Ik ben nu ongeveer op een derde.

Dit portret gaat over Zhang Heng, een Chinees die leefde van 78 tot 139. Hij is vooral bekend geworden als degene die als eerste een soort seismograaf uitvond. De Chinezen dachten zo’n 2000 jaar geleden dat aardbevingen werden veroorzaakt door bepaalde luchtstromingen. Men dacht dat het hele heelal vol met lucht zat. De lucht in het heelal bewoog  hierbij continu in allerlei richtingen. Meestal ging dat goed, maar heel af en toe kwam de lucht met grote kracht op aarde terecht en dat veroorzaakte dan een aardbeving.

Zhang Heng bedacht een apparaat dat bestond uit acht drakenhoofden op een soort cilinder met elk een balletje in hun bek. Als er ergens een aardbeving plaats vond, dan liet één van de draken zijn balletje vallen dat dan in de mond van een kikker viel die er onder stond. Zo kon men niet alleen zien dat er ergens in het grote Chinese rijk een aardbeving was geweest maar ook in welke richting men die moest zoeken.

8. Zhang Heng seismograafReconstructie van het model van Zhang Heng

Het portret van Zhang Heng beging als volgt:

Zhang Heng is vooral bekend geworden doordat hij als eerste, bijna 2000 jaar geleden, een seismograaf bedacht. Met zijn apparaat kon hij niet alleen aardbevingen waarnemen die op meer dan 600 km afstand plaats vonden, maar kon hij ook zeggen uit welke richting de trillingen kwamen, iets waardoor in het grote Chinese rijk al hulp gezonden kon worden voordat de boodschappers met het nieuws over de aardbeving het keizerlijke hof bereikten.

Naast de seismograaf construeerde hij allerlei andere technische apparaten zoals een odometer (dat is een soort kilometerteller), en een wagen met daarop een pop die tijdens het rijden altijd naar het zuiden bleef wijzen zonder dat daarbij gebruik werd gemaakt van magnetisme. Hij gebruikte hiervoor een tandwielentechniek die zo’n duizend jaar later ook werd gebruikt in de eerste mechanische rekenmachines.

Daarnaast is Zhang Heng bekend geworden als wiskundige, astronoom en dichter. Als astronoom toonde hij aan dat de maan geen eigen licht had maar dat het alleen maar het licht van de zon weerkaatste.

Wie het hele portret van Zhang Heng wil lezen, kan hier terecht.

Hero van Alexandrië

Ik heb weer eens een portret geschreven van iemand uit de serie ‘vijftig mensen achter de computer’. Het is pas het vijftiende portret uit de serie. Het schiet niet erg op. Deze keer gaat het over Hero van Alexandrië. Deze wiskundige en technicus leefde in de eerste eeuw na Christus. Hij is niet zo bekend, maar wist u dat hij met dit grappige apparaatje er bijna voor had gezorgd dat de industriële revolutie zestien eeuwen eerder was begonnen.

7 Hero stoommachine. 2

Het verhaal over hem begint als volgt:

Hero van Alexandrië, eerste eeuw na Christus; wiskundige en technicus

Had Hero van Alexandrië – hij wordt ook vaak Heron of soms Heroon genoemd – vandaag de dag geleefd, dan zou hij waarschijnlijk als illusionist de mensen vermaken en verbazen met trucs, waarbij hij dankbaar gebruik zou maken van zijn wetenschappelijke kennis. Eigenlijk deed deze wiskundige en technicus dit 2000 jaar geleden namelijk ook al.

Zo was hij degene die er voor zorgde dat niet priesters maar de goden zelf de deuren van een tempel openden (mits de goden uiteraard tevreden waren over de offers), kon hij water in wijn laten veranderen – waar hebben we dat eerder gelezen – en liet hij een fontein “eeuwig” stromen.

Hij was ook wetenschapper. Zo bedacht hij een wiskundige formule om de oppervlakte van een driehoek te berekenen zonder gebruik te maken van een loodlijn (de hoogte van de driehoek). Zijn methode maakte alleen gebruik van de lengtes van de drie zijdes, een methode die door landmeters vandaag de dag nog steeds vaak wordt gebruikt. Ook construeerde hij een hodometer, een apparaat waarmee men de afgelegde afstand van een voertuig kan berekenen, een soort voorloper van de kilometerteller van auto’s. En alsof dat nog niet genoeg was, had hij met één van zijn uitvindingen er ook nog bijna voor gezorgd dat de industriële revolutie niet in de zeventiende eeuw maar al in de eerste eeuw na Christus was begonnen. Ook bedacht hij een frisdrankenautomaat avant la lettre.

Wie het hele verhaal wil lezen met daarin meer over het apparaatje kan hier terecht.

Het mechanisme van Antikythera

In mijn serie van mensen achter de computer heb ik het vijftiende portret geschreven. Het gaat over de onbekende maker van het mechanisme van Antikythera. Dit verhaal begint als volgt:

Eén van de meest wonderlijke apparaten uit de oudheid is het mechanisme van Antikythera. Dit op de bodem van de Egeïsche Zee teruggevonden apparaat stamt vermoedelijk uit de eerste eeuw voor Christus. Het is een buitengewoon ingenieus mechanisme van in elkaar grijpende tandraderen, wijzers en diverse schijven met afbeeldingen. Het had niet alleen de functie van een planetarium maar functioneerde ook als een kalendersysteem dat daarnaast ook nog eens de data van verschillende sportevenementen aangaf zoals de Olympische Spelen. Ook gaf het aan wanneer er maan- en zonsverduisteringen te verwachten waren.

Soms wordt het mechanisme wel eens betiteld als de eerste analoge computer ter wereld. Dat is niet juist. Je kan er bijvoorbeeld niet mee rekenen. Maar een wonderlijk ding was het wel. Technisch gezien was het mechanisme van Antikythera met zijn in elkaar grijpende tandradaren zijn tijd minimaal duizend jaar vooruit. Een Amerikaanse wetenschapper vergeleek de vondst van het apparaat daarom zelfs een keer met het vinden van een zwart-wit televisie onder een pyramide (waarbij je dan natuurlijk wel de vraag kan stellen wat er dan op die televisie te zien was). De schrijver Erich von Däniken suggereerde in zijn boek ‘Waren de Goden kosmonauten?’ dat het mechanisme mogelijk van buitenaardse afkomst zou kunnen zijn. Dat is niet juist, tenzij je de Grieken als buitenaardse wezens beschouwt. Welke Griek het apparaat heeft gemaakt is echter niet bekend.

Wie de rest van het verhaal wil lezen, kan hier terecht.

Wie in ruim zeven minuten tijd een goed beeld van de vindplaats, de gevonden kunstvoorwerpen en de werking en ingeniositeit van het mechanisme wil krijgen, moet even dit filmpje op YouTube bekijken

6 Antikythera You Tube

(Klik op de afbeelding om naar de video op YouTube te gaan.)

 

20.000 jaar geleden

Dit is de weerkaart van Europa van 20.000 jaar geleden. Europa zuchtte onder de laatste ijstijd.

0 laatste ijstijdEuropa zoals het er tijdens de laatste ijstijd uit zag. De witte delen waren met ijs bedekt. De donkergroene delen zijn droog gevallen zeeën. Je kon lopend van Frankrijk naar Engeland; Afbeelding: Ulamn; Wikipedia

Heel noordelijk Europa, de Alpen en grote delen van de Britse eilanden waren bedekt met ijs. De Noordzee lag droog, net zoals de Ierse Zee. Dit omdat het water elders in het ijs zat ‘opgesloten’. Dit gold overigens ook voor de Perzische Golf, ook die lag droog. Nederland kende een soort poolwoestijnlandschap met ijskoude winden. De temperatuur was zodanig dat er elk jaar een Elfstedentocht gehouden kon worden, ware het niet dat er geen elf steden waren. Kortom, het was niet echt aangenaam vertoeven in Nederland. Warme wanten aan en een muts op dus.

Ok, de weersverwachting van 20.000 jaar geleden, lekker actueel.” zult u misschien zeggen. U heeft gelijk, het is geen breaking news. De reden dat ik dit kaartje laat zien, is dat het voorkomt in een stuk dat ik heb geschreven in het kader van mijn serie verhalen over de vijftig mensen achter de computer. Ik heb besloten om wat meer structuur in deze serie te brengen en heb daarom een indeling gemaakt in zeven tijdsperiodes (dat de tijdsperioden steeds korter worden, komt doordat de ontwikkelingen steeds sneller gaan.) Het gaat om de volgende periodes:

1. 20.000 jaar voor Christus – jaar 1 na Christus
2. jaar 1 – jaar 1000
3. jaar 1000 – jaar 1500
4. jaar 1500 – jaar 1750
5. jaar 1750 – jaar 1900
6. jaar 1900 – jaar 1950
7. jaar 1950 – heden

De portretten uit een bepaalde periode zullen worden vooraf-gegaan door een algemeen verhaal over de betreffende periode, waarin een beeld wordt geschetst van de algemene ontwikkelingen op het gebied van wetenschap en techniek in deze periode.

Het eerste algemene inleidende periodeverhaal is nu klaar. Het geeft een overzicht van de ontwikkelingen op het gebied van de wetenschap en techniek in de periode 20.000 jaar voor Christus tot het jaar 1 na Christus. Voor wie het wil lezen, kan hier terecht.

Tot slot – in het kader van nutteloze informatie – de reden dat deze periode wordt afgesloten met het jaar 1 na Christus en niet met het jaar 0 is dat de gregoriaanse kalender – dat is ons huidige kalendersysteem – geen jaar 0 kent. Het jaar 1 na Christus wordt in dit systeem direct vooraf gegaan door het jaar 1 voor Christus.