Category Archives: kunst

The Royal Collection in het Mauritshuis

In het Mauritshuis in Den Haag is momenteel een tentoonstelling te zien met schilderijen uit de collectie van het Engelse koningshuis. Het betreft hier 22 genrestukken van Hollandse meesters uit de Gouden Eeuw. Nu hoeft u niet bang te zijn dat er tijdelijk allemaal kale plekken met spijkers in de muren van de Engelse paleizen te zien zijn, want de Royal Collection bestaat uit meer dan 1 miljoen voorwerpen, waaronder 7.000 schilderijen, 30.000 aquarellen en tekeningen – alleen al van Leonardo da Vinci hebben ze 600 tekeningen –  en meer dan 450.000 foto’s. Daar moet toch wel wat tussen zitten om tijdelijk op te hangen.

De reden dat ik de tentoonstelling bezocht was dat het schilderij ‘Dame aan het virginaal met een heer’ (‘De muziekles’) van Johannes Vermeer er ook te zien was en als zelfbenoemd Vermeer-kenner moest ik dat schilderij natuurlijk in levende lijve zien.

0000-vermeer

Nu moet ik heel eerlijk zeggen dat ik een ander schilderij op de tentoonstelling mooier vond en wel  ‘Een binnenplaats in Delft bij avond: Vrouw aan het spinnewiel’, een schilderij uit 1657 van Pieter de Hoogh.

00000-hoogh

Met het afgebeelde tafereel is iets bijzonders aan de hand. Er klopt iets niet. Kijkt u maar even goed. Ik verklap het straks. Eerst wil ik nog even dit schilderij laten zien van Gerrit Dou uit 1646. Het is getiteld “Meisje dat uien hakt’ en inderdaad je ziet een meisje dat uien hakt.

0000-uien

Maar wat u vast niet weet  – en ik dankzij het informatiebordje naast het schilderij wel –  dat het schilderij vol symboliek zit. Ik citeer even het informatiebordje: “Dou presenteert hier een meisje dat uien snijdt in een grote bak. Uien werden gezien als lustopwekkend voedsel. Een parmantig jongetje houdt voor de duidelijkheid nog een ui op. En ook andere details lijken dubbelzinnig bedoelde, zoals de dode patrijs: vogelen was een synoniem voor geslachtsgemeenschap. Toch lijkt het meisje zich van geen kwaad bewust, wat haar misschien nog wel begeerlijker maakt.” Zo, deze symboliek had u er vast niet in herkend en ook ik, als zelfbenoemd uienexpert, kijk nu heel anders tegen uien aan.

Maar goed, nog even terug naar het schilderij van Pieter de Hoogh. Als u kijkt naar de voeten van het staande meisje, dan ziet u daar links van een schaduw van een schoorsteen. Als u echter kijkt naar het huis rechts dan ontbreekt daar een schoorsteen. Vermoedelijk heeft de Hoogh er eerst wel een schoorsteen geschilderd maar hem later weer verwijderd. De schaduw liet hij echter staan.

Hedendaagse landschappen (2)

Vorige week fietste ik toevallig langs de Laakmolen in Den Haag. Deze molen stamt uit 1699. Hij is deels gebouwd op de fundamenten van een vroegere watermolen. De functie van de Laakmolen was het reguleren van de waterhoogte in de Noordpolder. De molen werd ook wel Galgmolen genoemd, dit omdat het veld naast de molen in de middeleeuwen in gebruik was als galgenveld waar de geëxecuteerde lichamen van misdadigers werden opgehangen als afschrikwekkend voorbeeld voor degenen die de stad binnenkwamen. Zie hier een oude foto van de molen zoals deze te zien is op de site van de Rijksmonumentendienst.

0000-laakmolen

Tegenwoordig ziet de omgeving van de molen – hij is na twee branden in 1982 en 1985 weer helemaal opgeknapt –  er heel anders uit. Zo trof ik de molen aan.

1-molen

Zoals de Molendatabasesite zegt: De landschappelijke waarde van de molen is “zeer gering, grotendeel ingebouwd en ingegroeid”. De molen heeft een maalverbod en vanwege windbelemmering is het draaien van de wieken nauwelijks mogelijk. Dat deze draaiden toen ik er langs fietste, was dus een uitzonderlijke situatie. Voor de huidige landschappelijke waarde hoef je er vandaag de dag niet meer langs. Vroeger was dat anders. Meerdere kunstenaars hebben de molen vastgelegd, waaronder Vincent van Gogh en Jan Hendrik Weissenbruch:

000-molen-van-goghVincent van Gogh, 1882

000-molen-weissenJan Hendrik Weissenbruch  1868; (de molen staat rechts naast de Trekvliet.)

Maar tegenwoordig heeft de stad de molen ingehaald.

0000-molen

(Wie heel goed kijkt, ziet rechts van de wieken een flatgebouw staan, waarvan de bovenkant van het gebouw er vermoedelijk door de wieken schuin van is afgeslagen)

Scheurbrood

Albert Heijn verkoopt scheurbrood.

0000-scheurbrood

Ik heb eerlijk gezegd geen flauw idee wat het is en ik kan het ook niet zien, want het schap is leeg – wat me doet vermoeden dat het iets Russisch is, want daar had je vroeger ook vaak lege schappen (totdat Poetin met zijn ‘Make Russia Great Again’ begon).

Ik weet niet hoe het bij u zit, maar als ik iets als ‘scheurbrood’ lees dan moet ik onweerstaanbaar denken aan Kees van Kooten en Wim de Bie, die in hun rol als Jacobse en Van Es bij een bejaarde dame een tuin winterklaar kwamen maken. Ze waren er nog maar net op tijd bij want er was sprake van scheurgras. Voor wie dat nog een keertje terug wilt zien, die kan hier terecht.

0000-scheurgras

p.s. de oudere vrouw wiens tuin “winterklaar” wordt gemaakt, werd gespeeld door Van Kooten’s eigen moeder.

Het Tweede Straatje van Vermeer is gevonden!

Geheel onverwachts is het Tweede Straatje van Vermeer terug gevonden! Bij een verbouwing van een  huis aan de Vlamingstraat in Delft kwam het tevoorschijn achter een schot op de vliering van het huis. De eigenaar van het pand die anoniem wenst te blijven verklaarde geen idee te hebben hoe het schilderij daar terecht is gekomen. Opmerkelijk detail: het schilderij is terug gevonden op ongeveer 500 meter van de plaats waar het ooit door Vermeer is geschilderd.

In eerste instantie werd het schilderij door de eigenaar niet herkend als een Vermeer, maar toen hij het voorlegde aan Harm Buitenbeen, de eigenaar van kunsthandel ‘De Gouden Eeuw’ uit Delft, nam het verhaal een onverwachte wending. Buitenbeen meende de penseeltrekken van Vermeer te herkennen en nam daarop contact op met de kunsthistorica Bregje Frysia-Vermegeren, de grote Vermeerkenner uit Leeuwarden, die onlangs nog voor de Bibliotheek van Leeuwarden een grote tentoonstelling organiseerde met boeken die over Vermeer zijn verschenen.

 “Wauw!” was de reactie van de 75-jarige emeritus-professor toen zij het schilderij voor het eerst zag. “Ik herkende het direct als een Vermeer. Dezelfde opbouw als het andere straatje. Dezelfde penseelvoering. En er zijn zelfs dezelfde figuren te zien die staan afgebeeld op het eerste Straatje van Vermeer. Ik vermoed dan ook dat dit schilderij een voorstudie van dat werk is. Ongelooflijk dat het schilderij na al die eeuwen op zolder nog in zo’n goede staat verkeert.” aldus de opgetogen Bregje Frysia-Vermegeren.

straatje-2Het terug gevonden Tweede Straatje van Vermeer.

straatje-1Het eerste Straatje van Vermeer dat in het Rijksmuseum in Amsterdam hangt.

Gevraagd naar een reactie op de vondst verklaarde het Rijksmuseum dat het geen schilderij van Vermeer kan zijn. Een van de argumenten van het museum is dat er in het schilderij geen ontwikkeling zit ten opzichte van het andere schilderij. Gevraagd naar een reactie hierop verklaarde mevrouw Bregje Frysia-Vermegeren dat het museum geen monopolie op expertise heeft en dat haar mening ook een feit is.

Wat er verder met het schilderij gaat gebeuren is onbekend. Vooralsnog wordt het schilderij niet te koop aangeboden. Wel worden er posters van het schilderij gemaakt zodat het publiek wereldwijd van dit herontdekte schilderij kan genieten.

p.s. voor wie denkt waarom heb ik hier niks eerder over gelezen – primeur voor mij! – misschien komt dat doordat de vondst van het Tweede Straatje van Vermeer is ondergesneeuwd in de nieuwsberichten over de vondst van een teruggevonden schetsboek dat van Van Gogh zou zijn. De echtheid daarvan wordt echter bestreden door de experts van het Van Gogh Museum (en ik moet zeggen die zouden wel eens helemaal gelijk kunnen hebben.)

Het Teylersmuseum

Vorige week zijn we naar het Teylersmuseum in Haarlem geweest. Godfried Bomans schreef ooit eens over dit museum. “Hier komt geen sterveling. De laatste bezoeker dateert van 4 september 1928 en de huidige directeur weet zich de gebeurtenis nog zeer wel te herinneren” – dit citaat heeft het museum overigens met de nodige zelfspot op hun eigen site staan. Godfried Bomans kwam er overigens graag en ook ik vind het een mooi museum.

Het is een museum voor de kunst en de wetenschap, opgericht in 1784 uit de nalatenschap van Pieter Teyler van der Hulst , een Haarlemse laken- en zijdekoopman, tevens bankier. Het museum is eigenlijk een museum an sich. Het lijkt er wel op of er sinds 1784 niet veel meer aan de inrichting is gedaan. Je hebt er vitrinekasten vol met oude fossielen – dat oud is wellicht dubbelop, een fossiel is natuurlijk sowieso oud.

teijler-2

teijler-3Bij deze vitrinekast moesten we even voorover op het glas leunen om te kunnen lezen wat er op het papiertje stond dat bovenaan op het glas was geplakt.

teijler-4Dit dus.

Ook hebben ze een unieke verzameling oude wetenschappelijke apparaten uit de achttiende en negentiende eeuw.

 

teijler-6Een  batterij Leidse flessen uit 1789.

teijler-5De bank van Ampère uit 1892

Het museum heeft ook een moderne zaal waar regelmatig wisseltentoonstellingen zijn. Deze keer betrof het een tentoonstelling van schilderijen van Jan Weissenbruch (1822-1880). Hij wordt wel de Vermeer van de negentiende eeuw genoemd. Onder andere dit schilderij was er te zien.

teijler-8

Het is een gezicht op de Vliet in Leidsendam. Links is nog net de Peperbus te zien. Nu had Jan Weisenbruch de gewoonte om weliswaar realistisch te schilderen maar als het hem wat beter uitkwam om de voorstelling wat aan te passen. Zo maakte hij straten breder dan dat ze werkelijk waren, liet kerken opeens tevoorschijn komen of verdwijnen en voegde soms voorwerpen zoals standbeelden toe op plaatsen waar ze niet stonden. Nu ken ik deze plek en tot op de dag van vandaag is de Vliet een grotendeels recht kanaal, ooit gegraven door de Romeinen. Dus of er in de negentiende eeuw bij Leidschendam een bocht in de Vliet heeft gezeten? Het kan maar ik waag het te betwijfelen. Maar het is wel een mooi schilderij.

Al met al is een bezoek aan het museum aan te raden. Het laat je de geschiedenis van vroeger – dat is geloof ik ook dubbelop – van een andere kant zien.

teijler-1

 

Naar Mars

Elon Musk, geboren in 1971, is een van oorsprong Zuid-Afrikaanse – Canadese, Amerikaanse miljardair. (Zijn vader is Zuid-Afrikaan, zijn moeder Canadese; hijzelf kreeg in 2002 het Amerikaanse staatsburgerschap). Hij is rijk geworden met PayPal, maar nu vooral bekend als de hoogste baas van de elektrische-autofabrikant Tesla en het ruimtevaartbedrijf SpaceX, dat grootse plannen heeft met Mars.

Gisteren vertelde hij tijdens een presentatie van zijn plannen op een congres in Guadalajara dat hij een herbruikbaar ruimteschip, genaamd Heart of Gold, gaat bouwen, waarmee over tien jaar naar Mars kan worden gevlogen. Per vlucht – de vliegduur bedraagt ongeveer drie maanden, dus het is te hopen dat hij een goed entertainmentsysteem aan boord heeft – kunnen er honderd mensen mee. Een kaartje zal naar verwachting op termijn ongeveer 200.000 dollar kosten. (Dan zal je ongetwijfeld zien dat EasyJet of RyanAir de markt voor hem gaat verpesten.) Hij verwacht dat over honderd jaar er een miljoen mensen op Mars wonen.

marsMars; foto NASA

Tja, Mars, ik weet niet of ik daar wel heen wil en als ik dan ook nog lees dat de afgelopen maanden er twee raketten van Musk zijn geëxplodeerd, eentje bij het tanken en één tijdens de vlucht, dan denk ik dat ik de vroegboekkorting maar aan mij voorbij laat gaan.

En ik weet niet waarom, maar opeens moet ik denken aan ‘Herinnering aan Holland’, het gedicht van  Hendrik Marsman uit 1936 dat in 2000 werd gekozen tot ‘Gedicht van de Eeuw’ in Nederland.

Denkend aan Holland / zie ik breede rivieren / traag door oneindig / laagland gaan

rijen ondenkbaar / ijle populieren / als hooge pluimen / aan den einder staan;

en in de geweldige / ruimte verzonken / de boerderijen / verspreid door het land,

boomgroepen, dorpen, / geknotte torens, / kerken en olmen / in een grootsch verband.

de lucht hangt er laag / en de zon wordt er langzaam / in grijze veelkleurige / dampen gesmoord,

en in alle gewesten / wordt de stem van het water / met zijn eeuwige rampen / gevreesd en gehoord.

hollandLeidschendam, Aarde

Een selfie op Mars en de eerste selfie ooit

Op Mars rijdt al een aantal jaren een wagentje rond. Op de site van de NASA kan je met regelmaat foto’s zien die zijn genomen door het karretje. Zo ziet een zonsondergang op Mars er bijvoorbeeld uit.

mars-2

En hier nog een landschapje.

mars-1

Het karretje is helemaal van deze tijd. Af en toe neemt hij namelijk ook een selfie.

mars-3(Voor alle Marsfoto’s geldt: Image Credit: NASA/JPL-Caltech/Cornell Univ./Arizona State Univ.)

Voor wie zich afvraagt “Hoe is deze selfie genomen?” het is een combinatie van meerdere foto’s. De arm waaraan de camera zit is niet zichtbaar op de selfie.

En nu we het toch over selfies hebben, deze foto is vermoedelijk de eerste selfie ooit genomen

selfieBron: The United States Library of Congress’s Prints and Photographs division

Het betreft een foto van Robert Cornelius, genomen door hemzelf in 1839. Robert Cornelius, een zoon van een Nederlandse emigrant, was een Amerikaanse fotograaf die leefde van 1809 tot 1893.

Het is overigens niet de eerste foto waarop mensen staan. Dat is waarschijnlijk deze foto van de Fransman Louis Daguerre uit 1838 We zien op deze foto de Boulevard du Temple in Parijs.

foto

De Boulevard du Temple is een drukke straat, ook in die tijd, maar omdat het meerdere minuten kostte om deze foto te maken zijn de koetsen e.d. niet te zien. Alleen de twee stilstaande figuren linksonder zijn zichtbaar. Waarschijnlijk zijn het een schoenenpoetser en zijn klant.

De achterkant van het ‘Gezicht op Delft’.

In het kader van mijn speurtocht naar het Tweede Straatje van Vermeer: de achterkant van het ‘Gezicht op Delft’.

‘National Treasure’ is een Amerikaanse film uit 2004 met Nicolas Cage. In deze film gaat hij op zoek naar een verborgen schat. Met behulp van aanwijzingen kan deze schat gevonden worden. Het blijkt dat één van de aanwijzingen op de achterkant van de Amerikaanse  Onafhankelijkheidsverklaring staat, waarop Cage deze verklaring steelt uit de Amerikaanse ‘National Archives.’

Deze gedachte volgend bedacht ik dat Vermeer misschien op het ‘Gezicht van Delft’ aanwijzingen heeft achtergelaten, die meer informatie geven over het Tweede Straatje. Nu zijn die niet te zien op de voorkant van het schilderij. Jammer, het zou wel makkelijk zijn geweest als Vermeer er bijvoorbeeld een pijl op had geschilderd om aan te geven waar het Tweede Straatje zich bevindt.

delftHet Gezicht op Delft met een aanwijzing van Vermeer

Niet dus, maar wellicht heeft Vermeer wel een aanwijzing op de achterkant van het schilderij achter gelaten. Dus daarom ben ik op een rustige maandagmorgen naar Het Mauritshuis gegaan om te kijken of er iets op de achterkant van het schilderij staat. Op het moment dat er even geen andere bezoekers en geen suppoosten in de zaal waren, heb ik het schilderij van de wand gehaald en omgedraaid. Zie hier de achterkant van het Gezicht op Delft.

gezicht op delft achterkantDe achterkant van het Gezicht op Delft.

Even veerde ik hoopvol op toen ik zag dat er een stuk papier op de achterkant was geplakt, maar helaas, bij nader onderzoek bleek dit een sticker uit 1946 te zijn. Aangezien Vermeer al in 1675 overleed, zal hij deze sticker er niet zelf op hebben geplakt.

gezicht op delft achterkant 2

Wel zag ik dat Vermeer, vlakbij het kruis in het midden, wat groene verf op de achterkant van het doek had geknoeid. Misschien had hij er wel een ‘onzichtbare boodschap’ opgeschreven die je met citroensap en een föhn zichtbaar kon maken, net zoals Cage in de film een geheime boodschap op de achterkant van de  Onafhankelijkheidsverklaring zichtbaar maakt. Maar ik was mijn citroenen en mijn citruspers vergeten en omdat ik bovendien voetstappen van een suppoost hoorde aankomen, heb ik het schilderij maar weer snel opgehangen. Kortom, dit veldonderzoek heeft mij niet veel verder gebracht.

p.s. Wie nu denkt, wat is dit nou weer voor een onzin, in het Mauritshuis is momenteel een tentoonstelling te zien van het werk van de Braziliaanse kunstenaar Vic Muniz. Deze heeft toestemming gekregen van meerdere beroemde musea om achterkanten van bekende schilderijen te fotograferen om deze vervolgens exact maar dan ook exact na te maken, zodat het publiek kan zien hoe de achterkanten van deze schilderijen er uit zien.

Van het Mauritshuis mocht hij onder andere de achterkant van ‘Het meisje met de parel’ en het ‘Gezicht op Delft’ van Vermeer fotograferen en namaken. Toch wel speciaal om vervolgens een zaal te zien waarin mensen allemaal geïnteresseerd naar achterkanten van schilderijen staan te kijken.

mauritshuis

Licht en water

De jongste dochter vroeg vorige week of ik mee wilde naar een tentoonstelling in museum Boijmans van Beuningen in Rotterdam. Het was iets met licht en water. De kunstenaar was een Deen, ene Olafur Eliasson. De oudste dochter wilde ook wel mee en zo kwam het dat wij vrijdag in een grote donkere zaal in het museum stonden. Er hing een waarschuwingsbordje dat je uit moest kijken voor oneffenheden op de vloer. Dat bordje stond er niet voor niets. De pakketvloer was buitengewoon slecht gelegd. Her en der bobbelde de vloer. Dat krijg je er van als je bezuinigt en de vloer door een goedkoop mannetje laat leggen.

Terwijl de jongste dochter en ik al in de zaal de bewegende lichtreflecties op een wand bekeken, stond de oudste dochter nog buiten de zaal om een informatiebord over de tentoonstelling te bekijken. Ze wilde eerst even lezen wat de bedoeling van de kunstenaar was. Dit doet me, geheel off topic, denken aan een anekdote die een gids ons een keer vertelde toen we tijdens een excursie in een oud landingsvaartuig door de haven van Seattle voerden. Hij zei dat tijdens de Tweede Wereldoorlog veel van die voertuigen door vrouwen in de fabrieken in elkaar waren gezet – de mannen vochten aan het front. Deze boten bleken veel beter in elkaar te zitten dan de boten die de mannen maakten. De reden: de vrouwen lazen eerst de gebruiksaanwijzing, de mannen niet.

bvb

Het bleek dat de slechte vloer bij het kunstwerk hoorde. Onder de vloer lag water. Door op de kromme planken te trappen, veroorzaak je golven in een bak met water aan de andere kant van de wand. De rimpelingen in het water werden door middel van een grote schijnwerper geprojecteerd op de wand. We waren aldus onderdeel van het kunstwerk.

museumDeze twee kunstenaars – uw verslaggever en de jongste dochter – kijken naar de lichtprojecties die zij zelf mede hebben veroorzaakt.

museum 2Zo zag de zaal met water aan de andere kant van de wand er uit.

De tentoonstelling behoort tot vaste collectie van het museum. Van de site van het museum“Heeft u de Notion motion (2005) van Olafur Eliasson (Kopenhagen 1967) in 2005 en in 2010 gemist? Deze zomer heeft u nogmaals de kans om u voor het eerst, of misschien wel opnieuw, onder te laten dompelen in deze fabelachtige installatie. Museum Boijmans Van Beuningen toont van 18 juni tot en met 18 september 2016 de monumentale installatie ‘Notion motion’ van de Deens-IJslandse kunstenaar Olafur Eliasson. Geïnspireerd door de wetten van de natuur, in het bijzonder de reflectie van licht op water, creëerde hij speciaal voor de 1500m2 grote Bodon zaal van het museum de installatie ‘Notion motion’. De installatie bestaat uit drie verschillende lichtprojecties die de wisselwerking tussen licht en water toont. De imposante installatie bestaat uit maar liefst 20.562 liter water en 800 vlonderdelen.

Die laatste zin intrigeert mij. Waarom exact 20.562 liter? Mag het niet 20.561 liter of 20.563 liter of ongeveer 20.000 liter zijn? En waar ik ook wel nieuwsgierig naar ben is dit: de tentoonstelling behoort tot de vaste collectie van het museum. Hij was voor het laatst in 2010 te zien. In de tussenliggende jaren was de boel opgeslagen. Waar laat je 800 vlonderonderdelen en 20.562 liter water?

Het Tweede Straatje van Vermeer: een update

Sinds maart heb ik helaas maar weinig aan het onderzoek kunnen doen. Er waren even belangrijkere zaken zoals de onverwachte promotie van Go Ahead Eagles naar de Eredivisie. Ik denk dat ik wel mag zeggen dat ik hier, dankzij mijn waardevolle bijdragen aan de altijd weldoordachte discussies op het Go Ahead Eagles Supportersforum, een grote rol in heb gespeeld.

Maar goed, even een kleine update van de stand van zaken ten aanzien van het onderzoek naar het Tweede Straatje. Op mijn vragen over de huizen in de Vlamingstraat aan een organisatie van mensen die zich bezig houden met het onderzoeken van de geschiedenis van oude huizen in Delft heb ik helaas geen antwoord gehad. Jammer, maar dat was uiteraard hun goede recht.

Wel was professor Frans Grijzenhout, de man die de locatie van het eerste Straatje van Vermeer ontdekte, zo vriendelijk om mijn mails te beantwoorden. Over de mogelijkheid dat op het Tweede Straatje het huis van de zuster van Vermeer staat afgebeeld, schreef hij:

Wat betreft “het tweede Straatje”: ik ben bang dat ik je belangrijkste uitgangspunt niet zou durven onderschrijven. Ik denk niet dat het feit dat een familielid in dat huis aan de Vlamingstraat woonde, de motivatie was voor Vermeer om het (eerste) Straatje te schilderen. Ik denk juist dat het de unieke, schilderachtige combinatie is geweest van die twee poortjes naast dat oude, verweerde huis, en het spel met de gangen en huizen daarachter die hem ertoe hebben aangezet. Hij kende die plek vermoedelijk heel goed, inderdaad omdat die tante daar woonde en hij er, onderweg naar zijn zus, vaak genoeg naar gekeken zal hebben. De familieherinnering is m.i. wel wezenlijk voor ons begrip van het schilderij, maar is niet per se de eerste aanleiding geweest voor het schilderen, die zoek ik toch meer in een esthetische overweging.

 Dit alles sluit dus niet uit dat in “het tweede Straatje” ook een huis van een familielid of bekende van Vermeer is afgebeeld, maar dat hoeft mijns inziens echt niet zo te zijn; het kan elke plek zijn die Vermeer interessant vond om te schilderen, om wat voor reden dan ook”

 Ik moet zeggen dat ik de professor hierin geen ongelijk kan geven – sterker nog hij zou wel eens helemaal gelijk kunnen hebben –  maar zoals de professor ook al schrijft, uitsluiten dat op het Tweede Straatje het huis van een familielid staat, kunnen we niet. Dus voorlopig hou ik daar toch even aan vast, hoewel het voor de speurtocht niet essentieel is als we weten wat er op het schilderij staat afgebeeld (het maakt het wel makkelijker).

Voor de speurtocht is het vooral van belang om te ontdekken wie de eigenaren van het schilderij zijn geweest nadat het op 16 mei 1696 in veiling in Amsterdam werd verkocht (sindsdien is het schilderij spoorloos). Over hoe toen veilingen werden gehouden, gaf de professor nog wat waardevolle tips. Daar zal ik na de zomer eens mee aan de gang gaan.

Verder ben ik begin juli met de dochters naar de tentoonstelling ‘Vermeer komt thuis’ in Museum Prinsenhof in Delft geweest. Dit om te laten zien met wat voor een onderzoek hun gekke vader nu weer bezig was.

00000 vermeer komt thuis

Het Prinsenhof kreeg voor deze tentoonstelling een aantal maanden het Straatje van Vermeer te leen van het Rijksmuseum. Ik had een soortgelijke tentoonstelling ook al in het Rijksmuseum gezien, maar ik moet zeggen dat de mensen van het museum in Delft het leuker hadden opgezet dan die van Amsterdam.

0000 vermeer

Uw onderzoeker staande voor het Straatje in Delft. Het schilderij was wat groter dan ik me herinnerde van mijn bezoek aan Amsterdam.

We hebben in het kader van CSI Delft ook nog even in de Prinsenhof gekeken naar de kogelgaten in de muur die achter waren bleven nadat Balthasar Gerards daar Willem van Oranje doodschoot. De gaten waren zo groot dat Willem de Zwijger als hij nog wat gezegd heeft ongetwijfeld luidkeels “AU!!!” zal hebben geroepen. Volgens de overlevering zouden zijn laatste woorden echter “Mon Dieu, ayez pitié de moi et de ton pauvre peuple” (vertaling: “Mijn God, heb medelijden met mij en met uw arme volk”) zijn geweest.

Een onderzoek uit 2012 doet overigens vermoeden dat de prins op slag dood moet zijn geweest: “Mijn conclusie is dan ook dat de kogel bij de vijfde rib naar binnen is gegaan, bij de achtste rib naar buiten is gegaan en dat hij de linkerzijde van de hartkamer heeft weggeslagen. Dan treedt de dood onmiddellijk in en de mogelijkheid dat hij nog iets heeft gesproken acht ik uitgesloten.” aldus een zekere Dr. Mat Weststrate die voor het onderzoek het originele zestiende-eeuwse sectierapport van de arts Pieter van Foreest bestudeerde.

Maar nu dwaal ik wel heel erg ver af van mijn speurtocht naar het Tweede Straatje van Vermeer. Ik zie althans nog niet in hoe de moord op Willem van Oranje in 1584 een relatie kan hebben met de verdwijning van het Tweede Straatje van Vermeer in 1696.

(Voor alle bijdragen t.a.v. mijn onderzoek naar het Tweede Straatje van Vermeer zie hier.)

Het oor van Van Gogh (2)

Vincent van Gogh heeft heel wat zelfportretten gemaakt. Ik geloof wel meer dan 40 stuks. Zie hieronder een twintigtal.

van gogh zelfportretten

Het onderste rijtje portretten is allemaal geschilderd nadat hij op 23 december 1888 zijn oor had afgesneden. Op de twee portretten linksonder is hij te zien met zijn oor in verband, althans met wat er van over is. Op de drie portretten rechtsonder heeft hij zich met zijn “goede” overgebleven oor naar de kijker gewend.

van gogh krantKrantenberichtje uit de lokale Franse zondagskrant ‘Le Forum Républicain’, d.d. 30 december 1888, waarin melding wordt gemaakt dat  ‘Vincent Vaugogh, peintre, originaire de Hollande’ zijn oor heeft afgesneden. “Ce malheureux a étè admis d’urgence à l’hospice

Het schilderij rechtsonder op de collage dateert van september 1889 en is (vermoedelijk) het laatste zelfportret dat Vincent van Gogh heeft gemaakt. Vlak daarvoor had hij zijn baard afgesneden (“Eh, dokter, de patiënt doet iets met een scheermes bij zijn hoofd”). Hij schilderde het als verjaardagscadeau voor zijn moeder, wat ik wel een lief gebaar vind. (In 1998 werd het in New York voor 71,5 miljoen dollar geveild; dat zou zijn moeder waarschijnlijk nooit hebben verwacht.)

Het ontbreken van die baard maakt een wereld van verschil. Zeg eens eerlijk: als dit portret in ‘Opsporing Verzocht’ zou verschijnen, zou u dan de politie bellen om door te geven dat de gezochte persoon wel eens een zekere Vincent van Gogh zou kunnen zijn?

Van Gogh zonder baardDeze persoon kan een belangrijke getuige in het onderzoek zijn”

Waar ik – een beetje naïef; ik geef het gelijk toe –  nooit bij stil heb gestaan, is dat haast alle zelfportretten van Van Gogh gespiegelde portretten zijn. Hij schilderde zich zoals hij zich in de spiegel zag. Dat realiseerde ik me pas toen ik in de Volkskrant las dat het zijn linkeroor was dat hij had afgesneden en niet zijn rechteroor, zoals te zien is  op de twee schilderijen met zijn oor in verband. Als je wilt weten hoe de echte Van Gogh er uit zag, dan moet je dus zijn portretten spiegelen.

van gogh 2xLinks het spiegelbeeld; rechts de “echte” van Gogh met zijn ontbrekende linkeroor.

van gogh 2x - bDe tweeling Van Gogh: Zoek de zeven verschillen

Om de schrijver Ewout Kieckens te citeren: “Als het geluk je toelacht, heb je geen spiegel nodig.”

Het oor van Van Gogh

Gisteren keek ik tussen de middag even naar het NOS-journaal van één uur. Het Permanente Hof van Arbitrage in Den Haag had uitspraak gedaan in een zaak die door de Filippijnen tegen China was aangespannen in zake de Chinese maritieme claims ten aanzien van de Zuid-Chinese Zee. Mocht er ooit een derde Wereldoorlog uitbreken, dan zou deze wel eens hier kunnen beginnen. Niet alleen erkennen een hoop Aziatische landen niet de claim van China op deze zee maar ook de Verenigde Staten niet. Het was kortom een belangrijke uitspraak. Het was echter niet het hoofditem van het journaal.

Ook een nieuwe campagne om vooral jongeren te wijzen op de gevaren van huidkanker – hou je moedervlekken in de gaten! – was niet het belangrijkste nieuwsitem. (Zie hieronder hoe topschaatster Thijsje Oenema, Nederlands recordhoudster op de 500 meter, hierover vertelt in RTL Late Night). De belangrijkste uitslagen voor haar zijn helaas niet meer die van het schaatsen maar die van haar medische onderzoeken.

thijsje Oenema

Maar ook deze voorlichtingscampagne was niet het belangrijkste nieuwsitem volgens het NOS Journaal. Nee, het belangrijkste nieuws van de dag was volgens het NOS-Journaal van één uur dat Vincent van Gogh in 1888 niet zijn oorlelletje had afgesneden maar zijn hele oor. Dat had een Amerikaanse schrijfster ontdekt. In het Van Gogh Museum kan je nu (tijdelijk) een briefje uit 1930 zien van de dokter van Van Gogh waarin deze dit bevestigt.

tt 12 juli 2016

De items van het NOS Journaal van dinsdag 12 juli 2016 13.00 uur in volgorde van behandeling

Nu ben ik ooit voorzitter geweest van de VIENO – de Vereniging voor Interessante Edoch Nutteloze Onderzoeken –  dus zulke berichtgeving mag ik graag zien, maar dit is toch niet het belangrijkste nieuwsitem om het journaal mee te openen?

(Overigens mijn waardering voor het NOS Journaal slinkt de laatste tijd behoorlijk. Zo liet het laatst zonder enige waarschuwing vooraf in het journaal van acht uur zien hoe een Spaanse stierenvechter de dood vond toen een stier hem doorboorde. Ze hadden kunnen volstaan met het voorlezen van dit nieuws. Het laten zien van de beelden voegde niets toe. Het was pure sensatiezucht.)

In het journaal lieten ze ook het pistool zien waarmee Vincent van Gogh zelfmoord zou hebben gepleegd. Het verroeste wapen was in de jaren vijftig in de akkers rondom Auvers terug gevonden. De forensische experts van CSI Auvers hadden geconstateerd dat dit pistool – “een Lefaucheux à broche, destijds een populair model” – met grote zekerheid het wapen moest zijn geweest waarmee Vincent van Gogh zichzelf in de borst had geschoten. (Het pistool kan je momenteel ook in het museum bekijken.)

Nu heb ik een vervelende mededeling voor het Van Gogh Museum. Het getoonde pistool is niet het wapen waarmee Van Gogh zelfmoord heeft gepleegd. Van Gogh heeft namelijk in 1890 helemaal geen zelfmoord gepleegd, maar werd op 27 juli 1890 neergeschoten door een Noorse militair die deel uitmaakte van het Noorse invasieleger dat tijden de Tweede Noormannentijd Frankrijk was binnengevallen.

Althans dat schreef ik in juli 1990 in een ingezonden brief aan de Volkskrant. In die maand was het 100 jaar geleden dat Van Gogh stierf. Dagenlang stonden toen de kranten en tijdschriften vol met allerlei non-items over Van Gogh. Als reactie op deze overkill aan publiciteit besloot ik de Volkskrant een primeur te gunnen. Ze plaatsen mijn brief echter niet, althans niet in juli. Wel verscheen mijn brief een half jaar later in het eindejaar overzicht van opmerkelijke brieven die dat jaar niet waren geplaatst (en later ook nog eens in een boek van De Volkskrant met ingezonden brieven). Zie hier mijn brief:

van gogh

Het NOS journaal besteedde er in 1990 geen aandacht aan.

 

Een nacht in het museum

Oopjen keek om zich heen. Het was erg druk in het museum. Tientallen mensen staarden haar aan.

0000 remnbrand 3

Minister Bussemakers had gelijk, dacht ze, toen deze bij de presentatie  van de schilderijen in het Rijksmuseum zei: “Het moet voor Marten en Oopjen even wennen zijn. Tot voor kort hingen ze altijd in intieme sferen bij particulieren en nu zijn ze publiek bezit. Zie ze daar eens naast de Nachtwacht.”

0000 remnbrand 1Marten Soolmans (21 jaar) en Oopjen Coppit (23 jaar en zwanger), in 1634 poserend voor de toen 28-jarige Rembrandt

Het was inderdaad even wennen, al die mensen. Dat kwam natuurlijk ook door de vele publiciteit rondom hun komst. Eén van de bezoekers had zelfs een courant, ‘De Volkskrant’, bij zich zag ze. Er stond een recensie over haar en Marten in. Oopjen las over de schouder van de man mee:

Ook voor de mannen op Van der Helst’s schuttersstuk is het wennen. Jarenlang bood hun plek in de eregalerij van het Rijksmuseum uitzicht op een groep collega-schutters, maar die zijn nu tijdelijk verdrongen door een getrouwd stel. Met gedraaide hoofden en opgetrokken wenkbrauwen slaan ze de in zwart gehulde nieuwkomers gade: Kijk, is dat niet Marten met z’n meisje….”.

Oopjen keek naar de schutters. Ze zag nog net hoe er eentje snel het hoofd afwendde […]

Tja, schilderijen met mensen er op die moeten “wennen”. Daar moet ik eerlijk gezegd ook even aan wennen. Maar serieus, wennen? Wennen?? Twee mogelijkheden: of de minister en de journalist denken dat ze kinderen toespreken of ze denken dat ‘A night in the Museum’ een documentaire was en geen speelfilm.

0000 trailer 1(Klik op de afbeelding om te zien wat er ’s nachts allemaal in een museum gebeurt.)

[…] De volgende ochtend, zes uur ’s morgens. Marten stond weer in zijn lijst. Terwijl Oopjen samen met het melkmeisje van Vermeer gezellig op een bankje had zitten keuvelen, had kapitein Frans Banninck Cocq van de Nachtwacht hem ’s nachts de rest van het museum laten zien. Hoogst interessant vond Marten. Hij knikte nog even naar Frans die zijn plaats in de Nachtwacht weer had ingenomen. Ook de mannen van Van der Helst’s schuttersstuk stonden weer op hun plek. Marten keek naar Oopjen. Opeens schrok hij. “Oopjen, je staat verkeerd om!’ riep hij. In de verte klonken voetstappen van de eerste suppoosten. Net op tijd draaide Oopjen zich om.

0000 remnbrand 4Sorry, ik moet nog even aan dit alles wennen “ fluisterde Oopjen.

Foute vliegtuigen

Gisterenavond was er op Net5 de film ‘Troy’ uit 2004 te zien met onder andere Brad Pitt en Orlando Bloom. Ten aanzien van deze film moet ik nog iets rechtzetten. In 2005 schreef ik voor de Volkskrant de wekelijkse rubriek ‘Het Nutteloze Kennisparadijs. In de aflevering ‘De regisseur lette even niet op’ van 3 april 2005 – de aflevering ging over fouten in films – kwam ook ‘Troy’ even ter sprake. Ik schreef toen:

“Soms gebeurt het per ongeluk. In de film ‘Troy’ is voor de oplettende kijker bij één van de scènes heel even, in een hoekje van het beeld, een verkeersvliegtuig te zien dat hoog over vliegt. Geen wonder dat de Trojanen schrokken en het paard naar binnen haalden”

Dit was gebaseerd op een afbeelding die toen op het internet circuleerde. Pas tien jaar later las ik dat het vliegtuig in de afbeelding was gefotoshopt. Het was een inzending voor een of andere wedstrijd. De afbeelding ging daarna een eigen leven op internet leiden. In werkelijkheid was er in de film dus geen vliegtuig in de betreffende scene te zien. Dat was geen foutje van de regisseur maar van mij dus. Bij deze alsnog rechtgezet. (Niet dat er geen fouten in Troy zitten. De site ‘Moviemistakes.com’ telt er liefst 223.)

Voor wat betreft de overige voorbeelden over filmfouten in mijn column, die kloppen voor zover ik weet nog wel: Zie hier de hele column:

De regisseur lette even niet op

De film ‘The Sound of Music’ uit 1965 is gebaseerd op de levensgeschiedenis van de familie Von Trapp. De film eindigt met de scène waarin de hoofdpersonen, de kapitein, Maria en de zeven kinderen van de kapitein uit zijn eerste huwelijk, lopend over een berg, Oostenrijk ontvluchten voor de Duitsers.

Dat een film ‘based on a true story’ is, wil nog niet zeggen dat elke scène exact de werkelijkheid weergeeft. Op het moment van hun vlucht hadden de kapitein en Maria (in het echt heette zij Gustl) namelijk samen ook nog twee kinderen en was zij zwanger van haar derde. Dit gegeven paste echter niet in het verhaal en deze kinderen komen in de film niet voor.

Onjuistheden in films die gebaseerd zijn op waar gebeurde verhalen of een historische gebeurtenis komen vaker voor. Soms gebeurt het per ongeluk. In de film ‘Troy’ is voor de oplettende kijker bij één van de scènes heel even, in een hoekje van het beeld, een verkeersvliegtuig te zien dat hoog over vliegt. Geen wonder dat de Trojanen schrokken en het paard naar binnen haalden.

Soms gebeurt het uit slordigheid. Zowel in ‘Ben Hur’ als in de ‘Tien Geboden’ komt de klassieke fout voor dat één van de acteurs een horloge draagt. In de film ‘Gladiator’ zijn per ongeluk in een paardenstalscène de benen te zien van een filmmedewerker. Dat zou niet zo erg zijn ware het niet hij een spijkerbroek draagt.

In de film ’Alexander’ uit 2004 liet regisseur Oliver Stone de destijds 77-jarige Christopher Plummer – de kapitein uit ‘The Sound of Music’ – de rol van Aristoteles spelen. Hele generaties scholieren zullen nu in hun op deze film gebaseerde werkstukken schrijven dat Alexander de Grote werd bijgestaan door de wijze oude Aristoteles. Wijs was hij wel maar niet oud. In werkelijkheid was Aristoteles veertig toen hij zich met de opvoeding van Alexander ging bemoeien.

Soms ontstaan filmfouten doordat de scènes niet in dezelfde volgorde worden opgenomen als waarin ze in de film te zien zijn. Zo komt er in de film ‘Spider-Man’ een scène voor waarin de held twee schurken door een raam gooit, vervolgens het gevecht aan gaat met nog twee schurken en als ook dat gewonnen is, komt het raam weer eventjes in beeld. Helemaal heel.

Ook vergist de scenarioschrijver zich wel eens in de datum van een bepaalde gebeurtenis. De film ‘Titanic’ (over de scheepsramp uit 1912) zit vol met dat soort foutjes. Zo dreigt hoofdpersoon Rose (Kate Winslet) in het begin van de film in het water te springen. Om haar te kalmeren vertelt de andere hoofdpersoon Jack (Leonardo DiCaprio) over het koude water van Lake Wissota. Dat is opmerkelijk want het meer ontstond pas in 1918 dankzij een stuwdam in de Chippewa River.

Verderop in de film vertelt Rose over theorieën, die Sigmund Freud pas in 1920 zou publiceren en worden er in de film filtersigaretten gerookt. Die bestonden in 1912 nog niet. Het digitale horloge dat een van de passagiers in de reddingsboten draagt evenmin. Aan het einde van de film ziet Rose het verlichte Vrijheidsbeeld, met een goudkleurige fakkel. Het Vrijheidsbeeld was in 1912 niet verlicht en de fakkel was toen grijs. Pas in 1986 werd de vlam goudkleurig geschilderd.

Nog even over de slotscène van de Sound of Music, in de film loopt de familie Von Trapp over de bergen bij Salzburg om zo de Duitsers te ontvluchten. Dat zou niet verstandig geweest zijn. De enige begaanbare bergpas vanuit Salzburg komt namelijk in Duitsland uit. In werkelijkheid nam het gezin dan ook de trein naar Italië.

Tot zover mijn column uit 2005

Vreemde zaken in het Museon

Vorig jaar leende het Haags Gemeentemuseum het schilderij ‘Esther’ van Egon Schiele een aantal maanden uit aan het museum Belvedere uit Wenen. In ruil hiervoor kreeg het Haags Gemeentemuseum dit jaar gedurende drie maanden het schilderij ‘Judith’ van Gustav Klimt te leen. (Nutteloos weetje: beide Oostenrijkse schilders stierven in 1918 aan de gevolgen van de Spaanse griep.) Vorige week was het de laatste week dat het schilderij van Klimt in Den Haag te zien was en omdat de oudste dochter, wiens naam ik hier niet zal verklappen, het portret van haar naamgenote wel eens wilde zien, gingen wij afgelopen donderdag naar het Gemeentemuseum.

Het schilderij hing in een aparte zaal. Ik zag een speciale ingang voor mensen met de naam Judith, maar omdat er geen andere toegang tot de zaal was, ben ik ook maar door deze ingang naar binnen gelopen. Behalve het schilderij stonden er in de zaal tientallen parfumflesjes met een goudkleurige vloeistof er in. Waarom dat was weet ik niet. Ik ben vergeten er een foto van te maken, dus u zult mij op mijn woord moeten geloven. Wel heb ik een foto van het schilderij gemaakt.

0 deur   0 klimt

(In 2006 is er een schilderij van Klimt voor 135 miljoen dollar verkocht, dus ik vermoed dat mijn foto later ook nog wel een leuk bedragje zal opbrengen.)

Het bezoek aan het Gemeentemuseum was overigens niet het hoofddoel van de dag. Dat was een sentimental journey naar het Museon, dat pal naast het gemeentemuseum staat. De naam Museon is een samentrekking van de woorden Museum en Onderwijs. Toen de leeftijd van de kinderen nog maar één cijfer telde, zijn we er vaak geweest. Je had er opgezette beesten, een groot walvisskelet, Eskimotenten waar je in kon kruipen en een nagebouwde boeg van een schip die op en neer bewoog om maar een paar dingen te noemen. We waren er in geen jaren meer geweest en het leek Judith wel leuk om er weer eens rond te kijken. Wat bleek, de boel werd verbouwd. De eerste verdieping waar alle leuke dingen van vroeger stonden was sinds 1 juni gesloten. “Het Museon vernieuwt zijn permanente tentoonstelling! Na meer dan 10 jaar nemen we afscheid van onze tentoonstelling Jouw Wereld, Mijn Wereld en openen dan in oktober de nieuwe expositie ONE PLANET!” Alleen de benedenverdieping waar altijd alle wisseltentoonstellingen waren, was nu open. Dat hadden wij weer.

Maar goed, dan maar de wisseltentoonstellingen bekeken. Er waren er twee. Eentje bestond uit National Geografic foto’s, de andere wisseltentoonstelling had als thema: Magie of Wetenschap’. Deze laatste tentoonstelling bracht mij een beetje in verwarring. Sterker nog, ik verloor er zelfs mijn hoofd bij. Gelukkig vond Judith het terug op een fruitschaal.

0 Museon 1

Er waren allerlei voorbeelden te zien hoe je eigen hersenen en zintuigen je voor de gek kunnen houden. Neem bijvoorbeeld deze twee stukken krom hout. Als je ze naast elkaar legt, dan lijkt de linker groter dan de rechter, maar als je ze op elkaar legt, dan zie je dat ze even groot zijn.

0 museon 2  0 museon 3

Nog een voorbeeld: neem deze cirkel. Op de linkerfoto is duidelijk te zien dat de bovenst helft van de cirkel dezelfde kleur heeft als de onderste helft van de cirkel, maar schuif je de stukken uit elkaar, dan lijkt opeens de onderste cirkelhelft donkerder te zijn dan de bovenste cirkelhelft.

0 museon 4  0 museon 5

We hebben er een tijdje rond gelopen en het was weer even net als vroeger: de kinderen klein en papa groot.

0 museon 6Tot zover deze blogpost.

(“En verder ben ik van mening ben dat de klantenservice van de Media Markt heel erg slecht is.”)