Dit zijn de tot dusver gefotografeerde gebouwen uit deze periode.

De periode 1926 – 1950: huis voor huis; jaar voor jaar

1926: Leidschendam; foto genomen op 22 juni 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1926?

• Een combinatie van veel smeltwater en dagenlange regen zorgt voor een extreem hoge waterstand in de Maas. Op 1 januari breekt de Maasdijk bij Overasselt en Nederasselt door. Ook elders stroomafwaarts ontstaan er problemen door overstromingen van dijken, waardoor meerdere plaatsen in Limburg en Gelderland, waaronder Nederasselt, Bergharen, Ottersum, Leur en NIftrik te maken krijgen met een grote wateroverlast. Ook het Land van Maas en Waal stroomt onder. De schade aan huizen, boerderijen en landerijen is groot. Naar schatting raken zo’n 3.000 huizen beschadigd of verwoest. Het wordt nog erger als het op 10 januari begint te vriezen. Ronddrijvend ijs bemoeilijkt de herstelwerkzaamheden. Pas in april trekt het water zich terug. Er zijn geen directe slachtoffers, maar wel sterven in de maanden erna mensen door honger en kou in hun vernielde huizen.

januari 1926; een fotograaf aan het werk bij het ondergelopen Land van Maas en Waal.

Januari 1926; Een luchtfoto van de KLM van de overstromingen bij Niftrik in Gelderland.

Februari 1926. Meer dan een maand na de ramp staat het land nog overal onder water. Dokter J. Wiegersma uit Lith bezoekt per roeiboot zijn patiënten in Lithooijen aan de Beersche Maas.

• Op 23 januari speelt in Antwerpen het Nederlands hockeyelftal zijn allereerste interland. Nederland wint met 2-1 van België.
• Na de val van het kabinet Colijn in november 1925 worden er diverse pogingen ondernomen om een nieuw kabinet te vormen. Een eerste poging met daarin de SDAP mislukt, omdat de katholieke RK alleen in uiterste nood samen met de SDAP wil regeren, een tweede poging om de CHU te verzoenen met de RK over de kwestie van de gezant bij de Paus – de reden van de val van het kabinet – lukt ook niet, net zo min als een poging om een zakenkabinet te vormen. Het verzoek aan de burgemeester van Den Haag of hij dan een poging wil wagen om een kabinet te vormen wijst hij direct af. Uiteindelijk lukt een tweede verzoeningspoging tussen de RK en de CHU, al is de basis niet stevig. De kwestie van de gezant wordt aan de Tweede Kamer over gelaten.
• Op 11 maart wordt er een nieuwe rechtse regering onder leiding van Jonkheer de Geer van de CHU beëdigd. Eén van de ministers is de CHU-minister van Binnenlandse Zaken en Landbouw Jan Kan. Hij is niet alleen de vader van de latere cabaretier Wim Kan, maar hij is ook uit de tijd dat hij voetbalt in 1892 de eerste speler in Nederland die een strafschop mag nemen nadat deze met een nieuwe spelregel is ingevoerd.
• Op 25 maart wordt aan de Grote Marktstraat de Haagse vestiging van de Bijenkorf geopend. De opening brengt een paar duizend man op de been. In het gebouw kan men gebruik maken van de allereerste roltrap in Nederland. Het is een sensatie. De Leeuwarden Courant schrijft over de roltrap: “Een belangrijke attractie is de roltrap. Daar wil iedereen eens mee gereden hebben. Daar wordt gedrongen. Een groot kermisvermaak. De drukte is er overweldigend. Er zijn verkeersmaatregelen nodig, een huisknecht in een gestreept jasje fungeert voor verkeersagent op de trap.”

25 maart 1926. De opening van de Bijenkorf brengt een enorme mensenmassa op de been.

• Op 1 april koopt de gemeente Amsterdam met het oog op de Olympische Spelen van 1928 de luchthaven Schiphol van het rijk en begint het te moderniseren.
• Op 29 mei wordt door een aantal predikanten onder aanvoering van de predikanten Nicolette Bruining en Everhard Spelberg in navolging van de katholieke radio-omroep  (de KRO) de ‘Vrijzinnig Protestantse Radio Omroep’ (de V.P.R.O.) opgericht.
• Op 9 september ontspoort op het baanvak Den  Haag-Leiden door vermoedelijk een defect aan de locomotief in de buurt van Voorschoten de sneltrein van Rotterdam naar Amsterdam. De locomotief en de postwagen kantelen. De bagagewagen komt dwars op de rails te staan. De eerste passagierswagen belandt in de sloot en de tweede raakt zwaar beschadigd. Vier mensen, de hoofdmachinist, een leerling-machinist en het acteursechtpaar Greta Lobo en David Jessurun Lobo, die als passagiers in de eerste passagierswagen zitten, komen om het leven. Daarnaast vallen er tien zwaargewonden.

September 1926; Pagina uit “‘s-Gravenhage in Beeld”

September 1926; ‘Het ongeluk met de omgekomen machinist Van Rhoon en de leerling machinist Van Ettikhoven’

• Op 7 november onderschept de politie van het gewest Pekalongan op Midden-Java een in code opgestelde instructie van de Javaanse communistenleider Abdoel Moentalib, bestemd voor zijn partijgenoten in Pekalongan. De code is vrij simpel te kraken en het bericht wordt ontcijferd: ‘Het tijdstip is bepaald op 12/13, november 1926, tussen middernacht en 2 uur ’s nachts. Het Volk moet overal in opstand komen. Alle gouvernements-functionarissen en politiemannen moeten worden gedood.’ Het is de aankondiging van een communistische opstand, geïnspireerd door opstanden in de Arabische wereld die er op dat moment zijn, tegen het Nederlandse regiem.
• Het plan mislukt. Her en der komt het tot gevechten met de gewaarschuwde KNIL-militaren. Aan beiden zijden vallen enkele doden, ook onder de burgerbevolking. In Batavia wordt de leiding van Partai Kommunis Indonesia (PKI) opgepakt. Op 17 november geeft gouverneur-generaal De Graeff de opdracht om iedereen die banden heeft met de PKI vast te zetten, of zij nu wel of niet bij de opstanden betrokken zijn. In totaal worden er zo’n 13.000 ‘communisten’ gearresteerd.
• Een zekere Max van de Jagt, een ambtenaar Binnenlandse Zaken in Batavia, schrijft eind november in zijn dagboek: “De vervolging is nog in volle gang. Ze vluchten verenigd in benden, het diepere binnenland in en wijken uit naar de overkant, de Lampongs, op Zuid-Sumatra. Anderen proberen naar Singapore of Egypte te ontkomen.’
• Echt helemaal rustig wordt het niet meer op de eilanden. De Nieuwe Rotterdamsche Courant roept in haar editie van 28 december 1926 dan ook op tot ‘het nemen van strenge maatregelen’. “Hierbij staan voor Indië levensbelangen op het spel, waarbij het bestaan zelf van het Nederlandsch gezag in Indië ten nauwste is betrokken.’

1927: Zoetermeer; foto genomen op 6 juli 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1927?

• Op 1 januari 1927 slaat in Nederland-Indië de vonk van de opstand op Java over naar West-Sumatra. Er breken rellen uit en er volgen gewapende confrontaties. Het kost de KNIL veel meer moeite om de orde op Sumatra te herstellen dan op Java. De opstandelingen zijn er beter georganiseerd en zwaarder bewapend. Halverwege januari lijkt het verzet echter gebroken, maar tot aan juli van dat jaar maakt de ‘Algemeene Recherche’ in Weltevreden melding van ongeregeldheden.
• Naar aanleiding van de opstanden op Java en Sumatra worden zo’n 4.500 inlanders veroordeeld tot langjarige gevangenisstraffen. Een aantal wordt ter dood veroordeeld en bij drie personen wordt de executie daadwerkelijk voltrokken. Ruim duizend inlanders worden verbannen naar Boven-Digoel, de meest onherbergzame streek van Nederlands-Indië in het zuiden van Nieuw-Guinea.
• De vonnissen roepen in kunstenaarskringen in Amsterdam  verontwaardiging op. In maart 1927 richten een aantal van hen, waaronder de architect  Berlage, de dichter Henriette Roland Holst en de historicus Jan Romein, ‘het comité ter behartiging der belangen der veroordeelden en geïnterneerden in Indië’ op. In pamfletten en protestacties dringen zij aan op het ‘niet ten uitvoerlegging van doodvonnissen en interneeringen, zijnde deze in strijd met menschelijkheid en de Christelijke beginselen, die de Regeering zegt voor te staan’. Hun oproep mag niet baten. De vonnissen worden uitgevoerd.
• In maart 1927 richt de dan 26-jarige Koesno Sosrodihardjo, later bekend geworden onder de naam Soekarno, op Java samen met enkele anderen de Algemene Studieclub, ook wel de Bandung Studieclub genaamd, op. Hier komt een paar maanden later de ‘Partai Nasional Indonesia’, de Indonesische Nationalistische Partij (PNI) uit voort.
• Op 24 maart verwerpt de Eerste Kamer een in 1925 met België overeengekomen verdrag voor een kanaal tussen de Schelde bij Antwerpen en het Hollands Diep bij Moerdijk. Op 26 juli 1926 is het verdrag al geratificeerd door het Belgisch parlement en op 11 november 1926 door de Nederlandse Tweede Kamer. Een lobby om niet met het verdrag akkoord te gaan, dit ter bescherming van de haven van Rotterdam,  heeft echter succes en met 33 tegen 17 stemmen verwerpt de Eerste Kamer het verdrag. Minister Van Karnebeek van Buitenlandse Zaken besluit hierop af te treden. Eén van de felste tegenstanders van het kanaal is de waterstaatsingenieur en latere NSB-leider Anton Mussert. (Uiteindelijk zal er in 1975 een kanaal komen)
• Op 18 mei legt Prins Hendrik de eerste steen voor het Olympisch Stadion in Amsterdam. Het stadion is ontworpen door de Voorburgse architect Jan Wils in opdracht van het NOC voor de Olympische Zomerspelen van 1928.

1927; De bouw van het Olympisch Stadion in Amsterdam. De sintelbaan met daarop een wals aan het werk. Op de achtergrond is de wielerbaan te zien. Foto Nationaal Archief.

• Op 1 juni trekt er in de namiddag en vroege avond in de Achterhoek, van zuidwest naar noordoost, een noodweer over waarin zich een krachtige tornado ontwikkelt, vermoedelijk van de op één na hoogste categorie, over het land. De tornado – ‘De cycloon van Neede‘ – richt een kilometerslang schadespoor in Gelderland en Overijssel aan van zo’n 400 tot 500 meter breed. Getroffen worden onder ander de omgevingen van Lichtenvoorde, Groenlo, Neede en Ambt Delden. Er vallen tien doden – waarvan drie door blikseminslag – , de meeste in de gemeente Eibergen, en zo’n 150 gewonden. Borculo, dat twee jaar eerder door een grote tornado is getroffen, ontsnapt. De tornado trekt op 7 km afstand voorbij.
• In de kranten verschijnen allerlei ogentuigenverslagen van de komst van de tornado, zoals deze van een boer die zijn boerderij helemaal vernield ziet worden:

“”Der oet, der oet!”, aldus de boer tegen zijn vrouw.

1 juni; Windhoos in Neede. Verwoest pakhuis van de Cooperatieve Landbouwvereniging Rietmolen en omstreken.

• Onder de doden bevindt zich ook een timmerman die door de tornado wordt ‘opgepakt’ en tweehonderd meter verderop op de grond terecht komt. Op het stations van Neede wordt een goederenwagon opgetild en 30 meter verderop omgekeerd neergegooid.

juni 1927. Uit het blad ‘Het Leven’, de op zijn kop gegooide goederenwagon.’

• De schade is groot. Sommigen boerderijen zijn compleet verwoest. Ook een textielfabriek in Neede raakt ernstig beschadigd.

juni 1927; Luchtopname van een compleet verwoeste boerderij bij Beltrum

• Een dag na de ramp brengt prins Hendrik een bezoek aan het gebied.

2 juni 1927; Prins Hendrik met een Rode Kruis-armband om (hij is de voorzitter van het Nederlandse Rode Kruis) bezoekt samen met Jan Kan, de minister van Binnenlandse Zaken het rampgebied. Jan Kan is de man achter de prins zonder hoed.

• Op diverse plaatsen in het land worden hulpacties en collectes gehouden voor de getroffenen in het gebied. De meesten van de  getroffenen zijn niet verzekerd tegen stormschade, maar krijgen steun van hun gemeentes. Zo schenkt de gemeente Ambt Delden ruim 100.000 gulden aan de getroffen inwoners in haar gemeente, wat overigens niet het totale schadebedrag van 170.000 gulden van de inwoners van Ambt Delden dekt. Ook de provincie springt bij.

Juni 1927. In Amsterdam verkopen meisjes uit de Achterhoek bloemen om geld te verdienen voor de slachtoffers.

• Op 11 augustus wordt bij Den Oever begonnen met het aanleggen van het grote deel van de Afsluitdijk dat tussen Den Oever en Zurich in Friesland moet komen. Het aanleggen van deze 30 km lange dijk zal vijf jaar duren.
• Op 1 september komen meer regels voor het rijbewijs. De geldigheidsduur is vanaf nu 2 jaar. Mensen moeten zich verplicht medisch laten keuren en een rijexamen doen. De kosten van het rijexamen bedragen in 1927 vier gulden. Er komen  drie categorieën rijbewijzen, voor motoren, motorrijtuigen met meer dan 2 wielen en bromfietsen.  Ook wordt per 1 september het Centraal Bureau voor de afgifte van Bewijsstukken en Rijvaardigheid (CBBR) opgericht – het latere Centraal Bureau Rijvaardigheidsbewijzen (CBR)
• Op 15 september overlijdt op 62-jarige leeftijd de dichter Herman Gorter, vooral bekend geworden door zijn gedicht ‘Mei’ met de beginregel ‘Een nieuwe lente en een nieuw geluid.’
• Op 26 november wordt op het Amsterdamse Rembrandtplein de de populaire zanger en cabaretier Jean-Louis Pisuisse en zijn derde vrouw Jenny Gilliams doodgeschoten door haar ex-minnaar, die daarna ter plekke zelfmoord pleegt. Eerder was Pisuisse getrouwd met de bekende actrice Fie Carelsen.
• In 1927 worden er voor werklozen werkverschaffingsprojecten georganiseerd., onder andere in Drenthe. Niet iedereen is daar enthousiast voor.

In Amsterdam organisatie het Werklozen Agitatie Comité een demonstratieve optocht tegen uitzending van arbeiders naar Drenthe

1928: Nootdorp; foto genomen op 8 september 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1928?

• Op 4 februari overlijdt op 74-jarige leeftijd Hendrik Lorenzt. In 1902 ontvangt hij samen Pieter Zeeman voor hun onderzoek naar de invloed van magnetisme op stralingsverschijnselen de Nobelprijs voor Natuurkunde.

In 1925 werd Lorentz gehuldigd vanwege het feit dat hij 50 jaar eerder zijn doctoraat had gehaald (zijn promotie was in 1875 in Leiden). Talloze wetenschappers en prominenten kwamen in Haarlem bijeen om hem te eren. Op de foto zit het echtpaar Aletta en Hendrik Lorentz vooraan in het midden. Links van mevrouw Lorenzt zit de minister van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen Rutgers, rechts naast Hendrik Lorentz zit Madam Curie. Achter haar staat (met blond haar) PieterZeeman met wie Lorenzt de Nobelprijs deelde. Achter mevrouw Lorenzt staat op de tweede rij Albert Einstein en weer achter hem staat Niels Bohr.

• Op 11 maart is er voor het eerst op de Nederlandse radio een live-verslag te horen van een voetbalwedstrijd. Het betreft de interland Nederland – België, gespeeld in het Nederlandsch Sportpark in Amsterdam. Het is een idee van AVRO-directeur Willem Voigt. Het verslag wordt verzorgd door Han Hollander. Het is een groot succes. (Han Hollander zal tot aan de Tweede Wereldoorlog zo’n 50 interlands van zijn commentaar voorzien. Op 9 juli 1943 wordt hij door de Duitsers vermoord in het vernietigingskamp  Sobibór.)

11 maart 1928; AVRO-directeur Willem Vogt (links) en radioverslaggever Han Hollander op het dak van het Nederlandsch Sportpark in Amsterdam.

• Op 15 maart ondertekent koningin Wilhelmina de Natuurschoonheidswet, die met terugwerkende kracht op 1 januari ingaat. De wet geeft belastingvoordelen voor eigenaren, erfpachters en vruchtgebruikers van landgoederen. Doordat zij minder belasting hoeven te betalen, kunnen zij hun landgoed in stand houden en hoeven ze het landgoed niet te verkopen, dan wel te versnipperen om belasting te kunnen betalen. Wel dienen ze het landgoed (deels) toegankelijk te maken voor het publiek.
• Op 2 juli wordt de Medische Tuchtwet aangenomen. De wet, die op 1 januari 1930 ingaat, bevat regels over tuchtmaatregelen die tuchtcolleges (bestaande uit medici en rechtsgeleerden) kunnen instellen tegen artsen, tandartsen en verloskundigen die  ‘door verkeerde handelingen de stand der geneeskundigen ondermijnen’. Tuchtmaatregelen zijn: een waarschuwing, berisping, geldboete, schorsing of ontzegging om de geneeskunde verder uit te oefenen.
• Op 13 juli vindt er in de staatsmijn Hendrik in Brunsum een grote ontploffing plaats van mijngas, waardoor er een grote instorting plaats vindt. Dertien mijnwerkers komen om het leven. Dat deze ontploffing plaats vindt op vrijdag de dertiende en dat er dertien slachtoffers bij vallen, geeft de nodige discussie over bijgeloof.
• Van 28 juli (officieel) tot 12 augustus vinden in Amsterdam de Olympische Spelen plaats. Niet iedereen was enthousiast over de komst van de Olympische Spelen naar Nederland. Zo vrezen de christelijke regeringspartijen in de Tweede Kamer in 1924 voor het ‘heidense karakter van het olympisch festival’, ‘een zondagsontheiliging tijdens de Spelen’ plus ‘een toeneming der onzedelijkheid‘. Daarom stemmen ze in 1924 tegen een regeringsvoorstel om het Nederlandsch Olympisch Comité (NOC) in de periode 1924-1928 jaarlijks een subsidie te geven van 250.000 gulden. Na een oproep van het NOC wordt er echter een miljoen gulden bij bedrijven en rijke particulieren opgehaald, waardoor de Spelen toch georganiseerd kunnen worden.
• Naast het Olympisch stadion worden twee gebouwen voor de krachtsporten en het schermen neergezet, die allebei na de Olympische Spelen weer worden afgebroken. Voor het zwemmen wordt er een zwemstadion aan de Amstelveenseweg gebouwd. (Het zal in 1929 afgebroken worden ten behoeve van de nieuwe woonwijk Olympiakwartier.) Het zeilen vindt plaats op het Buiten-IJ, het roeien op het kanaal van Sloten en deel van de paardensportwedstrijden worden bij Hilversum gehouden.
• Er zijn 16 verschillende sporten met in totaal 109 onderdelen waarop een medaille te verdienen valt, (waarvan 11 bij het onderdeel ‘kunst’ dat in 1928 ook als Olympisch onderdeel geldt).  Daarnaast zijn er drie demonstratiesporten die in aanmerking hopen te komen voor een Olympische status: lacrosse – na 1908 afgevoerd als Olympische sport -, korfbal en kaatsen. Geen van de demonstratiesporten zal na 1928 Olympisch worden.

Het programma van de Olympische Spelen in 1928.

• In totaal doen er 46 landen mee, die samen 2.875 atleten sturen, 2.601 mannen en 274 vrouwen. Duitsland mag voor het eerst sinds de Eerste Wereldoorlog weer meedoen. Er is geen ‘Olympisch dorp’. De deelnemers slapen in hotels, pensions, de boot waarmee ze gekomen zijn (de Amerikanen) of in lagere scholen (de armere landen; het is zomervakantie en daarom staan deze gebouwen leeg.)
• Vrouwen maken in 1928 hun olympisch debuut bij het atletiek en de gymnastiek. Bij het atletiektoernooi zijn er vijf nummers voor vrouwen: de 100 meter, de 800 meter, de 4×100 meter, het discuswerpen en het hoogspringen.

De start van de 100 meter voor vrouwen in 1928.

• Lang niet iedereen is enthousiast over de deelname van de vrouwen bij atletiek. Zo heeft de IOC-voorzitter Pierre de Coubertin het altijd tegen gehouden. Na zijn aftreden in 1925 heeft zijn opvolger er wel toestemming voor gegeven. Een redacteur van de ‘Nieuw Rotterdamsche Courant’ is daar in 1928 echter niet enthousiast over. Over het “hard hollen door vrouwen” schrijft hij: “Moeten vrouwen zich zoo uitsloven en inspannen, zoodat ze met verwrongen gezichten, met verbeten trekken, verwilderde haren, hijgend en afgemat door de finish gaan. Hebben vrouwen geen andere, geen betere sport dan deze die er één is voor de man?” Als na de finale van de 800 meter enkele vrouwen uitgeput op het gras vallen, wordt besloten om de 800 meter uit het Olympisch programma te halen. (Pas in 1960 zal de 800 meter voor vrouwen terugkeren.)

2 augustus 1928; De finale van de 800 meter vrouwen, geheel links de Japanse Kinue Hitomi die zilver zal winnen; naast haar de Duitse Lina Radke-Batschauer die goud zal winnen.

• Op 17 mei beginnen de Spelen al met een hockeywedstrijd. De officiële opening van de Spelen is pas op 28 juli, maar de hockeywedstrijden (van 17 mei tot 26 mei)  en de  voetbalwedstrijden (van 27 mei tot 15 juni) worden al eerder gespeeld.
• De Olympische Spelen worden op 28 juli officieel geopend door prins Hendrik. Koningin Wilhelmina weigert de Spelen te openen. Officieel omdat ze voor dringende zaken in Noorwegen moet zijn – dit betreft in werkelijkheid een vakantie. De echte reden is dat ze verbolgen is dat het IOC niet met haar heeft overlegd over de openingsdatum. Bij de sluitingsceremonie zal ze wel aanwezig zijn.
• De Spelen in Amsterdam krijgen de primeur van het Olympisch vuur. Het is een idee van de architect Jan Wils, die boven in de 46 meter hoge Marathon-toren een betonnen schaal van twee meter doorsnee laat plaatsen – de schaal wordt door de Amsterdammers ‘het asbakje voor de KLM-vliegers’ genoemd – en laat daarin een vuur branden, de Olympische vlam. Het vuur wordt overigens niet door een atleet aangestoken zoals tegenwoordig,  maar door een medewerker van het gemeentelijk gasbedrijf.

30 mei 1928; Luchtfoto van het Olympisch Stadion met links de Marathon-toren waar bovenin het Olympisch vuur brandt. De foto is gemaakt tijdens een ceremonie voorafgaand aan de voetbalinterland Nederland – Uruguay.

Meerkamp turnen dames: Het team van Frankrijk aan het touwklimmen. Het onderdeel trekt niet veel publiek.

• Het meest populaire onderdeel tijdens het toernooi is het voetbaltoernooi. Nederland loot de Olympisch kampioen van 1924 Uruguay. Er is zoveel belangstelling voor deze wedstijd dat al een dag voordat de kaartverkoop van de wedstrijd begint er lange rijen ontstaan voor de twee zaken waar je kaartjes kan kopen. ’s Nachts (als dronken mensen uit cafés komen) en ’s morgensvroeg (als mensen trachten voor te dringen) mondt dit uit in vechtpartijen en relletjes.

Amsterdam 26 mei 1928; Kaartkopers staan en zitten een dag voordat de verkoop begint in de rij in de Vijzelstraat. 

• Nederland verliest de wedstrijd met  0-2 en is direct uitgeschakeld. De finale van het voetbaltoernooi gaat tussen Uruguay en Argentinië en eindigt in 1-1. Dat is financieel goed nieuws voor de organisatoren, want hierdoor moet de finale opnieuw worden gespeeld, wat nogmaals een uitverkocht Olympisch stadion (35.000 toeschouwers) oplevert. Deze keer wint Uruguay en prolongeert het zijn Olympisch titel van 1924. (In 1930 zullen ze ook de eerste wereldkampioen voetballen worden.)
• De meest populaire buitenlandse atleten in 1928 zijn de Fin Paavo Nurmi die in Amsterdam zijn negende gouden medaille wint en de Amerikaanse zwemmer Johnny Weismuller – hij zou later furore maken als Tarzan – die twee gouden medailles wint. Wie tijdens de Spelen ook erg populair wordt, is de dan nog onbekende Australische roeier Bobby Pearce. Hij is veruit de sterkste skiffeur, maar wat hem vooral  populair maakt, is een actie tijdens de kwartfinale. Hij stopt namelijk met roeien om een lading kleine eendjes voorbij te laten gaan. Zijn Franse tegenstander roeit wel door en neemt vijf lengtes voorsprong. Zo gauw de eendjes gepasseerd zijn, roeit Pearce weer verder, achterhaalt de Fransman en wint alsnog ruim zijn kwartfinale. Hij zal vervolgens ook de halve finale en de finale winnen en Olympisch kampioen worden.
• Pearce zal kort voor zijn dood in 1976 in een interview over het gebeuren het volgende zeggen: ‘Ik had in eerdere heats een Duitser en een Deen verslagen en ik racete tegen een Fransman toen ik wild geschreeuw hoorde van het publiek langs de oever van het kanaal. Ik zag enkele toeschouwers krachtig wijzen naar iets achter me, op mijn pad. Ik keek over één schouder en zag iets wat me niet beviel, een familie eenden zwom in één rij langzaam van oever naar oever. Het klinkt nu grappig, maar dat was het niet op het moment dat ik op mijn riemen moest leunen en moest wachten op een vrije vaart, en ondertussen liep mijn tegenstander uit naar een voorsprong van vijf lengtes.” 

De Australische roeier Bobby Pearce in actie op het kanaal bij Sloten.

Augustus 1928. De populaire Australische roeier Bobby Pearce wordt  omringd door enthousiaste schoolkinderen.

• Er zijn ook Olympisch kunstmedailles te winnen – pas na 1948 verdwijnt dit ‘onderdeel’ van de Olympische Spelen. Het is een “jurysport” (met in de jury van 1928 veel Nederlanders). Architect Jan Wils wint de gouden medaille voor architectuur voor zijn ontwerp van het Olympisch Stadion. Isaac Israëls krijgt een gouden medaille in de categorie schilderkunst met zijn schilderij ‘Ruiter in rode rok’. Op het onderdeel ‘literatuur en epische werken’ wint het echtpaar Margo en Carel Scharten een bronzen medaille met het boek ‘De Nar uit de Maremmen’.

Juli 1928: Italiaanse Olympische sporters bekijken op de kunst-Olympiade (Concours et exposition d’art olympique) in het Stedelijk Museum in Amsterdam de inzending van Mexico. Het betreffen achttien schildererijen van Angel Zarraga uit zijn serie Vrouwenvoetbal.

• Bij de ‘echte sporten’ wint Nederland zes gouden medailles. Twee bij de military – individueel voor Charles Pahud de Mortanges en eentje voor het landenteam – en verder zijn er gouden medailles voor de zwemster Marie Braun, het dames gymnastiekteam, de bokser Bep van Klaveren en de tandemrijders Bernard Leene en Daan van Dijk.

Zondag 12 augustus; De Nederlandse Dames Turnploeg en het military-team staan klaar om, aan het einde van de Spelen, de gouden medaille uit handen van Koningin Wilhelmina omgehangen te krijgen.

• In kranten en tijdschriften verschijnen er veel tekeningen in plaats van foto’s van de wedstrijden en de deelnemers. De reden hiervan is dat het NOC de exclusieve fotorechten heeft verkocht aan één speciaal hiervoor opgericht persbureau, het ‘Algemeen Fotobureau (Ltd) Amsterdam’. Als reactie hierop sturen veel kranten sneltekenaars in plaats van fotografen naar de wedstrijden.

Amsterdam; juli 1928. Een vrouw schets een tekening van Peter John (Johnny) Weismuller terwijl deze de wedstrijden bekijkt.

Een aantal fotograferen probeert toch om stiekem foto’s te maken. Als ze worden betrapt wordt hun fototoestel in beslag genomen.

Officiële foto van het Algemeen Fotobureau Amsterdam. De begeleidende tekst luidt. ‘Olympische Spelen Amsterdam 1928. De heer Veen, hoofd van de controle- en bewakingsdienst, achter een tafel vol fototoestellen (camera’s) die “ondanks alle berichten en waarschuwingen toch maar waren meegebracht en dan door de controleurs in beslag worden genomen en …. opgeborgen!’

• De Olympische Spelen leveren Nederland ook twee nieuwe verkeersborden op, allebei bedoeld om het verkeer te regelen. Zo verschijnen er op 17 mei – de dag dat het hockeytoernooi begint – opeens nieuwe eenrichtingsborden (blauwe borden met een witte pijl er op) in de stad om het autoverkeer naar het Olympisch Stadion te leiden en komen er bij de parkeerplaats van het stadion ronde blauwe borden met een grote witte letter ‘P’ er op, om aan te geven dat op deze plek geparkeerd mag worden. Het bord – men zoekt naar een bord dat buitenlandse bezoekers met een auto zullen begrijpen –  is gebaseerd op een Duits verbodsbord uit 1927 met een rode rand en een ‘P’ er op dat het parkeren juist verbiedt. Later zal de ronde vorm van het blauwe bord veranderen in een rechthoekig blauw bord met een witte ‘P’ erop.  De blauwe borden met een pijl en een P zullen wereldwijd navolging vinden.
• Op 1 augustus vindt er tijdens de Olympische Spelen bijna een vliegtuigongeluk plaats. Een Franse vliegtuigje met aan boord vijf passagiers verschijnt laagvliegend boven het Olympisch Stadion waarop dat moment de atletiekwedstrijden bezig zijn. “Hij bleef laag boven het Olympisch Stadion cirkelen, en verwijderde zich dan weer stadwaarts, telkens zeer laag boven uiterste buitenwijken vliegend’, aldus de Nieuwe Rotterdamsche Courant. Later blijkt dat de piloot, die nog nooit op Schiphol heeft gevlogen, denkt dat de brandende vlam van het stadion de lichttoren van Schiphol is en dat de atletiekbaan een landingsbaan is. Pas op het laatst bemerkt hij zijn vergissing en trekt hij zijn toestel omhoog. Ondanks dat Schiphol extra lichten opsteekt en vuurpijlen afschiet, kan de piloot het vliegveld niet vinden en maakt na ruim een uur rondcirkelen boven de stad en het stadion een geslaagde noodlanding op een opgespoten terrein bij de Nieuwe Meer.

Het vliegtuigje laag rondcirkelend boven de Marathontoren met de brandende Olympische vlam; Foto NOC*NSF via Europeana

• Op 12 augustus vindt er een ongeluk plaats tijdens een vliegshow in Heerlen. Tijdens een vlucht waarop het uitwerpen van postzakken wordt gedemonstreerd weigert de motor van het Duitse vliegtuig en vliegt het tegen een helling aan waar een tribune op is geplaatst. Er vallen drie doden en twintig gewonden, waaronder de piloot die lichtgewond raakt,

12 augustus 1928; Het neergestorte vliegtuig op de helling.

• Van 14 augustus tot begin september is Josephine Baker op tournee in Nederland. Ze geeft voorstellingen waarin ze zingt en de charleston danst in Den Haag, Rijswijk, Rotterdam, Schiedam, Amsterdam en Volendam. Zowel in Den Haag als Amsterdam wordt ze door duizenden mensen opgewacht die allemaal een glimp van haar willen zien. In veel kranten wordt ze racistisch beschreven zoals  “het ‘koffiekleurige wonder’ (De Twente Courant), ‘de Creoolsche naaktdanseres’ (De Maasbode) en ‘een bekoorlijk negerinnetje uit Senegal’ – (De Graafschapbode). Zie hier het betreffende bericht uit de rubriek ‘Korte Mededelingen’ in de Graafschapbode van 17 augustus 1928.

• De rubriek ‘Korte Mededeelingen’ in de Graafschapbode bevat een curiosa van mededelingen. Zie hier nog enkele ‘Korte mededeelingen’  uit de Graafschapbode van 17 augustus.

• Ook in Volendam treedt Josephine Baker op. Ze verkleedt zich in een Volendammer-kostuum, waarna ze op straat met enkele  kinderen op klompen de charleston danst. Niet iedere moeder is daarvan gediend. Als Josephine Baker de rokken van één van de kinderen op tilt zodat deze beter kan dansen. trekt de moeder het kind boos weg.

23 augustus 1928; Josephine Baker danst de Charleston in Volendam.

• Tussen 16 en 25 november 1928 wordt Nederland geteisterd door drie zware stormen binnen tien dagen. De eerste trekt op 16 november over, de tweede op 23 november en de derde op 25 november. Bij de storm van 25 november breekt bij Barendrecht een dijk door, waardoor de  Zuidpolder onder water loopt. Twee stoomtramtrajecten vallen daardoor voor meer dan een maand uit. Ook elders heeft het openbaar vervoer last van de stormen. Bij de storm van 16 november is de wind zo hard, dat de trein uit Utrecht de spoorbrug bij Gorkum niet op kan komen.
• De zwaarste storm is die van 25 november. Op veel plaatsen stroomt het water over dijken heen en her en der, onder ander in Noord-Brabant zijn er dijkdoorbraken. Ook het eiland Marken overstroomt weer eens. Ook op zee houdt de storm thuis. Er vergaan een aantal schepen, waaronder de Amplicido uit IJmuiden met 11 man aan boord. Bij Bloemendaal strandt het Italiaanse schip Salento dat op weg is naar Rotterdam op een zandbak. Een reddingsboot uit IJmuiden dat het Italiaanse schip komt helpen slaat om, één van de redders verdrinkt. Alle bemanningsleden van de Salente komen bij de stranding om het leven. In totaal zullen tijdens de drie stormen 58 mensen verdrinken.
• De Leeuwarden Courant van 29 november 1928 laat een opvarende van een Scheveningse vissersboot over de storm aan het woord. Hij vertelt: “Zondagmorgen zes uur waren wij ten Noord-Westen van Scheveningen en bevonden ons ter hoogte van Zandvoort. Het was noodweer. De storm loeide uit het Zuid-Westen, de regen sloeg met vlagen op het dek neer. De golven waren hoog en onze boot ging op en neer als een klein notendopje. Elf man waren aan boord, flinke Scheveningse kerels, die niet voor een kleintje vervaard zijn en van wie enkelen al vaker in een zware storm gezeten hebben. Maar een storm als die van dien Zondag heb ik in mijn leven nog niet meegemaakt. Ik stond aan het roer. Twee man waren met mij op het dek, de overigen zaten in de kajuit. Het waren angstige ogenblikken. De storm wakkerde nog steeds aan. Toen begrepen we, dat er geen uitkomst meer was, We moesten ondergaan. Het zou misschien nog een kwartier, een half uur kunnen duren, maar dan…. We namen afscheid van elkaar. We gaven elkaar ’n flinken poot. We zouden samen den dood ingaan Opeens…. ’n reusachtige golf kwam aanzetten. We zagen er tegenop als tegen een groot huis. Wat ’n golf. We wisten wat gebeuren ging…”

Uit het blad ‘Het Leven’: Zuidwesterstormen. Een zuidwester storm teistert de boulevard en haven van Scheveningen. Nederland, 25 november 1928.

• Het verslag gaat verder: “De golf, gebroken door ons schip, zou zich daarop neerstorten, de zeilen zouden breken en wij — Mijn roer hield ik krampachtig vast. Als ik dood moest, dan met het roer in mijn handen. De golf kwam. God zij dank, juist op het ogenblik, dat zij van boven op ons schip stortte, kwam er een rukwind van zo grote sterkte, dat onze logger als het ware uit het water werd opgenomen en verder in zee werd neergezet. De zeilen hadden gehouden. Dat was het eerste wat ik zag. Toen bemerkte ik, dat ik tot mijn middel in het water stond. Het schip lag met den voorsteven maar een halve meter boven de woedende golven. Mijn matrozen hadden den moed al verloren. Maar ik zei: Kerels als jullie leven je lief is, hoos dan. En ze gingen hozen. Tot hun middel klotste het water. We waren gered. We dankten God.”
• Op Schokland wordt tijdens de storm voor het laatst het hoogwaterkanon afgeschoten. Als het water een hoogte bereikt van 2,43 meter boven AP, dan wordt het kanon één keer afgevuurd, bij een hoogte van 2,93 meer boven AP worden er twee schoten afgevuurd, als het water tot aan de bovenkant van de dijk komt, volgen er drie schoten en bij een dijkdoorbraak wordt er vier keer achter elkaar geschoten. Dit alles om de mensen verderop te waarschuwen. Op 25 november wordt er drie keer geschoten. Het is de laatste keer dat er van deze waarschuwingsmethode gebruik wordt gemaakt. Na het gereedkomen van de Afsluitdijk in 1932 worden langs de Zuiderzee overal de hoogwaterkanonnen buiten gebruik gesteld.

Het hoogwaterkanon van Schokland. Op de achtergrond – de zwarte paal met het witte kopje – de peilschaal

• Ook in 1928 is er nog steeds op veel plaatsen sprake van een schrijnende armoede. Het blad ‘Het Leven’ plaats ter illustratie van een verhaal over de armoede in Amsterdam in 1928 deze foto.

Het bijschrift uit ‘Het leven’ luidt: Krotwoninginterieur aan de Kleeresloot 2 in Amsterdam, 1928. Een vrouw en kinderen in haveloze omstandigheden in hun woning. Een bed staat in de hoek en is aan de onderkant afgeschermd met onder andere een wasbord en een dienblad. Een wasteil staat naast het bed en aan waslijnen boven het bed hangen kleren en wasgoed. Aan de wand, in een lijstje, de spreuk, “De Heere is mijn Herder”.

1929: Voorschoten; foto genomen op 8 augustus 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1929?

• Nadat men ontdekt heeft dat men over de korte golf veel beter radio-telegrafie en radio-telefonie kan uitzenden dan over de lange golf wordt er een draadloze radiotelefoniedienst met Nederlands-Indië opgezet. In 1929 wordt het hierdoor voor gewone burgers mogelijk om te bellen met Nederlands-Indië. Op 7 januari opent koningin-moeder Emma de radiodienst. “Hallo Bandoeng” zijn de eerste woorden die ze spreekt.
• De burgers in Nederland en in Nederlands-Indië moeten voor een gesprek afreizen naar speciale postkantoren met spreekcellen –  vooral in Nederlands-Indië zijn de reisafstanden groot – en de gesprekken moeten van tevoren  worden aangevraagd. Aanvankelijk kan in Nederland alleen vanaf vier locaties  (in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht) naar Nederlands-Indië gebeld worden – ook in Nederlands-Indië zijn er maar vier locaties – maar in de loop van 1929 komen er tien nieuwe locaties bij. De kosten van een gesprek bedragen 30 gulden per drie minuten. Voor veel mensen is dat een half maandloon.

• In 1929 brengt Willy Derby een liedje uit over het bellen naar Nederlands-Indië met de titel ‘Hallo Bandoeng’. Het begint met: “t Kleine moedertje stond bevend, Op het telegraafkantoor / Vriendelijk sprak de ambtenaar: / “Juffrouw Aanstonds geeft Bandoeng gehoor” / Trillend op haar stramme benen, Greep zij naar de microfoon / En toen hoorde zij, o wonder / Zacht de stem van haren zoon / Hallo, Bandoeng, “Ja moeder, hier ben ik” / “Dag lieve jongen,” zegt zij, met een snik”. Het wordt een populair lied.
• In 1928 trekt ene Aaltje Wobbes, moeder van zes kinderen, op het moment dat haar man in de gevangenis zit, in bij een zekere IJe Wijkstra uit Doezom en laat haar kinderen zonder toezicht thuis. De burgemeester van Grootegast wil Aaltje Wobbes vanwege het verlaten van haar kinderen op laten halen, maar als er daartoe vier veldwachters bij het huis van IJe Wijkstra verschijnen, pak deze zijn karabijn en schiet ze alle vier dood. De viervoudige moord zorgt voor veel opschudding. IJe Wijkstra wordt gearresteerd en tot levenslang veroordeeld, later wordt dat in hoger beroep terug gebracht tot 20 jaar. (Twaalf jaar later zal hij in een Rijkskrankzinnigengesticht overlijden.) Aaltje krijgt voor het alleen laten van haar kinderen één jaar gevangenisstraf.
• Op 28 januari vindt in Hotel Américain in Amsterdam de allereerst Miss Holland verkiezing plaats. Johanna Koopman, een twintigjarige serveerster uit Zaandam, en zoals alle kranten vermelden een dochter van een biljartkampioen, wordt door een jury met daarin alleen maar mannen gekozen als miss Holland.  De negen kandidates hoeven tijdens de verkiezing geen woord te zeggen. Ze worden beoordeeld op basis van figuur, houding, wandelen, zitten, gebaar, kostuum, gelaatsuitdrukking en gratie, aldus de jury, met naast de organisator van de verkiezingen, Frans Schiphorst de hoofdredacteur van het blad ‘Het Leven’, ook onder andere de schilder Jan Sluyters en de architect Piet Kramer.

Januari 1929; Johanna Koopman, de allereerste winnares van de titel Miss Holland.

Januari 1929; De jury overlegt met staand in het midden de schilder Jan Sluiters.

• Veel kranten vinden de verkiezing maar niks. IJdele meisjes die maar één stap verwijderd zijn van prostitutie schrijft een krant. De krant ‘Het Volk’ schrijft: De “schoonstens vrouwen” worden natuurlijk alleen gekozen uit degenen die ijdel en banaal genoeg zijn om zich met een dergelijk onbenullig gedoe af te geven. Zoekt haar liever in de ziekenhuizen, waar vermoeide verpleegsters, oneindig geduldig  waken aan het bed der patiënten! Gaat naar de achterbuurten, waar arbeidersvrouwen de worgende strijd om het bestaan, dag in dag uit, zonder klacht doch met taaie volharding voeren! Gaat naar de afgesloofde moeder, die tot laat In den nacht werkt om haar kinderen netjes voor den dag ‘e laten komen, terwijl het lichaam toch o zoo behoefte heeft aan de luttele uren rust. Speurt rond in de armelijke nauwelijks verwarmde kamers der meisjesstudenten die iedere cent bezuinigen om den studietijd te kunnen bekostigen. Zoekt naar handen met het eelt den arbeid  erop. […] Zoekt naar menschen wier taille wellicht wat te breed is en wier voeten wat te groot zijn, maar die zich te voornaam achten voor uw misselijk bedrijf, die den erenaam Vrouw wensen te behouden.“, aldus Het Volk. De ‘Courant- Nieuws van de Dag’ is daarentegen wel enthousiast en bezoekt en interviewt ‘de schoonheidskoningin‘ thuis met veel plezier.
• Na de verkiezing vertrekt Johanna Koopman naar de Miss Europa verkiezing in Parijs – namens Nederland zit daar de schilder Kees van Dongen in de jury – waar twintig Europese missen met alle eer worden ontvangen op een liefdadigheidsevenement, waar ook de president van Frankrijk aanwezig is. ‘Mejuffrouw Koopman’ word vierde en mag daarom per boot ook naar de verkiezingen van Miss World in Amerika. Daar is de missverkiezing een grote gebeurtenis. In Galveston, Texas worden de missen gekleed in badpak rondgereden en toegejuicht door zo’n honderdduizend toeschouwers. Miss Oostenrijk wordt miss World. Een paar maanden na haar terugkeer trouwt miss Holland in het najaar van 1929 met haar verloofde, een eenmalige Nederlandse voetbalinternational van ZFC. Omdat volgens ‘de regels’ miss Holland jonger dan 25 moet zijn en ongetrouwd is ze miss Holland af.
• De wintermaanden van 1929 zijn zeer koud. Zowel in januari als in februari vriest het streng. De Zuiderzee en de Waddenzee vriezen dicht. Er rijden auto’s over het ijs naar de Waddeneilanden en ook over de Zuiderzee. Het ijs is overal vele centimeters dik en op 12 februari wordt onder ijselijke omstandigheden – het vriest die dag achttien graden en er is sprake van een koude noordenwind – na 12 jaar weer een Elfstedentocht gehouden. Hij wordt gewonnen door kolensjouwer Karst Leemburg uit Leeuwarden met acht minuten voorsprong op nummer twee. Van de 303 deelnemers halen 153 de finish. De overwinning van Leemburg is niet geheel onomstreden. Het laatste gedeelte van de tocht krijgt hij hulp van mensen uit Friesland die met hem op schaatsen en hem uit de wind houden. Dat het koud is, blijkt wel uit het feit dat een grote teen van Leemburg bevriest en gedeeltelijk moet worden geamputeerd worden. (Vele jaren later zou Leemburg op de vraag of hij nog atletisch is, zeggen dat hij nog steeds zijn teen in zijn nek kan leggen. De teen bevindt zich thans in het schaatsmuseum in Hindeloopen).
• Op 12 februari brandt het stadhuis van Leiden bijna helemaal af. Vanwege de kou hebben de medewerkers de kachels ’s nachts onbeheerd laten branden, waarna er vermoedelijk iets mis is gegaan en er brandt uitbreekt. Het stadhuis zal worden gerestaureerd.

Leiden 12 februari. Door het bevroren bluswater verandert de ruïne van het stadhuis van Leiden in een ijspaleis.

• Op 18 april wordt ‘Het Paleis voor Volksvlijt’ in Amsterdam door brand verwoest. Het zal niet meer worden herbouwd.
• Op 1 mei gaan in Oost-Groningen de aangesloten landarbeiders van de Nederlandse Landbouw Bond (NLB) in staking. De reden is het lage loon. Ze eisen 10% salarisverhoging, maar de boeren en hun organisatie weigeren om aan de eis van de bond tegemoet te komen. Het resultaat zal de langste staking in de geschiedenis van de NLB  (5,5 maand) zijn en tevens de staking met de meeste stakers (5.000 man op een gegeven moment, waarvan een derde vrouw die normaliter in het wiedseizoen worden ingehuurd.) In augustus bieden de boeren aan om de lonen in 1930 met 10% te verhogen maar nog niet in 1929. De bond gaat hiermee niet akkoord. De boeren huren daarop “onderkruipers” in die extra betaald krijgen en ook verschijnen er opeens landbouwmachines op het land, zoals zelfbinders die het graan niet alleen maaien, maar ook in schoven binden, om de oogst binnen te halen.

Werkwillige landarbeiders met een zelfbinder aan het werk onder bescherming van een marechaussee tijdens de staking, Nieuw Scheemda 1929, RHC Groninger Archieven (818-10700)

• De spanningen tussen werkwilligen en stakers loopt hoog  op. Een groenteventer die niets met de staking te maken heeft maar staat toe te kijken, wordt in augustus bij een botsing tussen werkwilligen en stakers per ongeluk door iemand van de marechaussee dood geschoten. Een klein aantal werkgevers, waaronder de stad Groningen die een aantal boerderijen in de polder bezit, geeft in september toe aan de eisen, maar de rest van de boeren niet. Op 12 oktober stopt de NLB met de staking. De reden is dat de bodem van de stakingskas is zicht is. Niet alleen betalen ze hun leden uit (ongeveer de helft van hun normale loon) maar ook de niet-leden (zo’n 35% à 40% van de arbeiders is niet georganiseerd) krijgen een vergoeding van de bond – ongeveer1/3 van wat de leden van de NLB krijgen. Een jaar later komen de bond en de werkgevers wel een salarisverhoging van 10% overeen.
• Op 8 juni overvalt de Venezolaanse revolutionair Rafael Simón Urbina, die naar Curaçao is uitgeweken en daar al een paar maanden woont,  met zo’n 150 man het slecht bewaakte Fort Amsterdam aan. Met de daar veroverde wapens en munitie vaart hij vervolgen naar Venezuela in een poging om dictator Gómez ten val te brengen. De poging mislukt en hij vlucht naar Mexico. Nederland stuurt een regiment mariniers naar Curaçao om een herhaling van het debacle van de verovering van het fort in de toekomst te voorkomen.
• Op 12 juni wordt in Frankfurt am Main Anne Frank geboren. Ze is het tweede kind van Otto Frank en Edith Frank-Holländer. Haar zus Margot is op dat moment drie jaar oud. In 1933 zullen ze vanwege het toenemende antisemitisme in Duitsland naar Amsterdam vertrekken.
• Op 3 juli zijn er Tweede Kamerverkiezingen. Het levert nauwelijks verschuivingen op. De RKSP (30 zetels), de SDAP (24 zetels) en de CHU (11 zetels) behouden allemaal hun zetelaantal. Alleen de ARP (12 zetels) verliest één zetel die naar de SGP gaat, die van 2 naar 3 zetels stijgt. Het levert een voortzetting op van een rechts kabinet van  RKSP, ARP en CHU onder leiding van Ruijs de Beerenbrouck. Omdat de CHU zich echter niet wenst te binden aan het regeerakkoord geldt het als een extraparlementaire kabinet.
• Op 21 juli gaan de leden van de socialistische ‘Nederlandsche Vereniging van Fabrieksarbeid(st)ers’ bij de  Maastrichtse Zinkwit Maatschappij (MZM) in staking. Aanleiding is het ontslag van zes arbeiders die volgens de fabriek te vroeg naar huis zijn gegaan. Volgens de bond is echter de reden dat vijf van de zes arbeider lid zijn van de bond en de MZM het niet zo heeft op “de rooien”. De leden van de katholieke vakbond, de RK bond Sint Willibrordus’, sluiten zich bij de staking aan, maar als op 2 augustus de MZM zegt dat ze katholieke bond in het vervolg erkennen gaan de leden daarvan weer aan het werk. De anderen blijven wel doorstaken. Op 16 oktober is er een confrontatie tussen stakers en werkwilligen. Een begeleidende militaire politieman raakt in paniek en begint te schieten en raakt daarbij een staker en een politieagent dodelijk. Op 14 november gaan de stakers weer aan het werk zonder dat het bedrijf toegeeft aan de eisen van de socialistische vakbond.
• Op 24 juli ontploft om 4 uur ’s middags de aardappelzetmeel- en dextrinefabriek van K. en J. Wilkens in Ommelanderwijk bij Veendam.

De fabriek voor de ontploffing; foto Veenkoloniaalmuseum

• Een vermoedelijk geval van brand in een droogketel leidt tot de ontploffing van de grote hoeveelheid opgeslagen dextrine. De fabriek wordt op een schoorsteen na compleet vernietigd. Tot op vier kilometer afstand vliegen brokstukken door de lucht. Acht mensen komen om bij de ramp, achttien raken er zwaargewond en daarnaast zijn er nog veel lichtgewonde arbeiders. De ramp had echter nog groter kunnen zijn ware het niet dat er maar 70 arbeiders in de fabriek aan het werk zijn. De laatste aardappelen van de oogst van 1928 waren in de week ervoor vermalen waarna direct daarna 50 extra arbeidskrachten zijn ontslagen.

De fabriek na de ontploffing; foto Veenkoloniaalmuseum

• Op 10 augustus overlijdt in Baarn op 75-jarige leeftijd de eerste vrouwelijk arts in Nederland en feministe  – fel strijdster voor kiesrecht voor vrouwen – Aletta Jacobs
• Op 13 oktober vliegt er voor het eerst een zeppelin boven Nederland. De zeppelin vliegt als publiciteitsstunt van Friedrichshafen in Duitsland naar Schiphol en werpt daar een postzak af. Daarna vliegt het ook nog over wat ander steden en dan weer terug naar Duitsland. De belangstelling voor het vreemde voorwerp in de lucht is enorm.

13 oktober 1929; De zeppelin boven Nederland; foto Spaarnestad.

13 oktober 1929; Gezicht op de Grote of St. Bravokerk in Haarlem vanuit de zeppelin. Linksboven is een deel van de schaduw van de 200 meter grote zeppelin te zien. De Grote Markt staat zwart van de mensen.

• Op 24 oktober – zwarte donderdag – dalen in Amerika de beurskoersen dramatisch, iets wat zich de rest van de maand  en in november voortzet. In een maand tijd dalen in Amerika de beurskoersen met zo’n 45%, waarmee een einde komt aan de ‘Belle Epoque’ in Amerika. Ook in Nederland dalen de beurskoersen in deze periode, maar niet zo dramatisch als in Amerika. In Nederland bedraagt de daling zo’n 15%. De Nieuw Rotterdamsche Courant vindt het wel verfrissend. “Net zoals een onweersbui de lucht kan klaren.“, aldus de krant. De dalende koersen zullen een wereldwijde economische crisis inluiden.
• Op 29 december 1929 worden op Java Soekarno met enkele andere leiders van de Partai Nasional Indonesia (P.N.I) opgepakt. Er zijn geruchten over een opstand, die de PNI zou willen organiseren.
• In de laatste maanden loopt in Nederland de werkloosheid op. Op 31 december zijn het volgens het CBS 160.000. Dat is zo’n 35.000 meer dan in 1928.

1930: Gorichem; foto genomen op 14 maart 2024

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1930?

• Mede door de teruglopende vraag uit Amerika naar land- en tuinbouwproducten zal de economie in Nederland in 1930 een behoorlijke achteruitgang laten zien.
• Op 12 mei overlijdt in Den Haag Pieter Jelles Troelstra, van 1894 tot 1925 de SDAP-leider. Zijn begrafenis wordt door zo’n 30.000 tot 40.000 mensen bijgewoond.
• Op 14 mei kondigt minister Reymer van Waterstaat het Zendtijdenbesluit af. De vier grote omroepverenigingen (AVRO, KRO, NCRV en VARA) krijgen ieder 20% van de zendtijd. De kleine omroep VPRO 5% en de overige 15% zijn bestemd voor een algemeen programma dat beurtelings door de vier grote omroepen wordt verzorgd. Voor de AVRO betekent dit een forse vermindering van de zendtijd. De AVRO organiseert daarom in juni een fietsprotestoptocht en in september een demonstratie op het Haagse Houtrustterrein tegen het besluit, maar het helpt niet.

juni 1930. Protesterende fietsende AVRO-leden in de regen. De fietsende ‘O’ blijft wat achter.

• Op 30 juli wordt de Wegenwet aangenomen. De wet beschrijft de voorwaarden waaronder een weg als openbare weg kan worden aangemerkt, ook al is de grond niet eigendom van de overheid maar bijvoorbeeld van een particulier. Onder een weg worden in de wet ook ‘voetpaden, rijwielpaden, jaagpaden, dreven, molenwegen, kerkwegen en andere verkeersbanen voor beperkt gebruik en tevens bruggen’ verstaan. In een nadere toelichting wordt vermeld dat bij een weg ook “de daartoe behorende glooiingen, bermen, sloten, bruggen, duikers, beschoeiingen en andere werken” behoren.
• In augustus maakt de vroeger Ajax- doelman Gerrit Keijzer zijn debuut voor Arsenal. Hij zal dat seizoen  17 wedstrijden voor Arsenal keepen tegen zes pond week. Hij geldt daarmee als de eerste profvoetballer van Nederland, al wordt daar ook wel eens zevenvoudig international Gerrit Visser voor genoemd. In 1925 speelde Gerrit Visser een aantal wedstrijden voor een club in Amerika en kreeg daar naar verluidt ook voor betaald.
• Nadat het eiland Wieringen in 1927 met een dijk is verbonden met het vaste land van Noord-Holland, is men begonnen met het aanleggen en droog pompen van de Wieringenmeerpolder. Op 21 augustus valt de polder droog.

Najaar1930; Luchtfoto van het gedeelte van de bouwput van de Afsluitdijk ten oosten van Wieringen, waarbinnen drie van de vijf uitwateringssluizen al zijn voltooid. Fotocollectie Rijksvoorlichtingsdienst.

• In het najaar van 1930 verschijnt het boek ‘De klop op de deur’ van Ina Boudier-Bakker. Ze is een populair schrijfster. In de Graafschapsbode van 19 september verschijnt een advertentie van een boekhandelaar uit Doetinchem die oproept om er snel bij te zijn. De prijs van het boek bedraagt 7,50 gulden, maar die van de tweede druk zou wel eens 8,50 kunnen zijn. Het wordt haar populairste boek. Binnen acht maanden zullen er al tien drukken verschijnen.

Najaar 1930: advertentie in de Graafschapbode; bron blog Teunis Bunt.

• Op 16 november opent de Bijenkorf aan de Coolsingel in Rotterdam haar deuren. Het is na Amsterdam en Rotterdam het derde warenhuis van het Bijenkorf-concern en tevens het grootste filiaal. Het is ontworpen door de architect Willem Dudok en heeft als nieuwigheid een luidsprekersinstallatie voor mededelingen. Op het dak zit een daktuin. Het personeel heeft een eigen daktuin. Op de opening komen duizenden Rotterdammers af.
• Tot 1930 kent Nederland geen winkeltijdenwet. Winkels mogen zo lang mogelijk open zijn als de winkeliers dat willen, ook op zondag en tot ’s avonds laat. Als gevolg hiervan maakt het winkelpersoneel soms wel werkweken van zo’n 60 tot 80 uur. De vakbonden dringen daarom dan ook al jaren aan op een winkeltijdenwet. Ook de kleine winkels met weinig personeel die noodgedwongen zeven dagen per week open moeten zijn om met de grotere winkelketens te kunnen concurreren zijn voorstander van een winkeltijdenwet, evenals de christelijke partijen die streven naar een absolute zondagsrust. In 1930 gaat het kabinet overstag en op 29 november komt de winkeltijdenwet tot stand.
• Van maandag tot vrijdag mogen winkels open zijn van 5 uur ’s morgens tot 8 uur ’s avonds. Op zaterdag  tot 10 uur ’s avonds. Op zondag moeten de winkels dicht zijn, behalve die van de Joodse winkeliers die op zaterdag de sabbat vieren. Ook mogen op zondag de winkels van verkopers van verse producten, zoals bakkers, vishandelaren en bloemisten, gedurende een paar uur open zijn. (In 1934 zal het verbod op koopzondagen weer grotendeels teniet gedaan worden vanwege de verslechterde economische omstandigheden.)
• Op 2 december moet in Java Soekarno terechtstaan voor de mogelijke opstand, die zijn partij een jaar eerder zou hebben voorbereid. Soekarno houdt voor de landraad in Bandoeng een lange pleitreden in de rechtszaal waarin hij zich keert tegen de Nederlandse overheersing. Hij wordt tot vier jaar gevangenisstraf veroordeeld. In 1931 zal de Arbeiderspers de reden van Soekarno onder de titel ‘Indonesië klaagt aan!’ uitbrengen.

• Op 18 december barst in Nederlands-Indië op Zuid-Java de vulkaan Merapi weer uit. Dertien dorpen worden door de lavastromen bedekt. Naar verluidt komen er zo’n 1.400 mensen bij om.

December 1930; luchtfoto van de uitgebarsten Merapi; foto Collectie Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen.

• Op 31 december vindt weer de tienjaarlijkse volkstelling plaats. Nederland telt nu 7,9 miljoen inwoners. In tien jaar tijd zijn er zo’n miljoen inwoners bij gekomen. De meeste mensen wonen in Zuid-Holland (2,0 miljoen inwoners), gevolgd door Noord-Holland (1,5 miljoen mensen). De provincie met de minste inwoners is Drenthe met 222.000 inwoners. Zo’n 170.000 mensen zijn volgens de indeling van het CBS opgenomen in een ‘gesticht of instelling’. Volgens het CBS telt Nederland eind 1930 zo’n 1.000 zwervers, waarvan er 579 in Zuid-Holland rond zwerven. In Drenthe zijn er volgens het CBS zes zwervers en in Zeeland acht.
• Ten opzichte van 1929 is de werkloosheid in 1930 vrij stabiel gebleven. Aan het eind van het jaar zijn er zo’n 156.000 werklozen, waarvan 123.000 mannen en 33.000 vrouwen.

1931: Nootdorp; foto genomen op 14 juli 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1931?

• Op 5 januari wordt de Duitse anti-oorlogsfilm ‘Im westen nichts neues’ door de Centrale Commissie voor de Filmkeuring zonder enige coupure toegelaten voor openbare vertoning in Nederlandse bioscopen. In Duitsland vinden er soms ongeregeldheden bij bioscopen plaats. Een aantal Duitsers komt daarom in Nederland de film bekijken.
• In de nacht van 17 op 18 januari breekt de Dongedijk bij Raamsdonk en loopt het dorp onder water. Het gat in de dijk wordt gedicht door een groep werkloze inwoners van Raamsdonk.

Januari 1931: Raamsdonk is onder gelopen.

• Een week later breekt de provisorisch aangelegde dijk weer door. Over deze dijkdoorbraak schrijft de Zuid-Willemsvaart van 26 januari: “De dijk, die vorige week gedicht was, is met hoogtij gisterenavond omstreeks half twaalf opnieuw doorgebroken. Het water stroomde met grote snelheid in de richting van Raamsdonk (dorp). De autoriteiten zijn reeds ter plaatse geweest. De benodigde schuiten met zand zijn aanwezig. Een 60 tal werklozen uit Raamsdonk is bezig het gat te dichten. Men hoopt voor het hoog water van hedenavond den dijk te hebben hersteld. De omvang van de overstroming is thans niet zoo groot als een week geleden. De kerkdienst van hedenmorgen kon gewoon doorgaan. Enkele straten zijn ondergelopen.”
• Op 21  januari vindt op Java een aardbeving plaats die aan minstens 22 mensen het leven kost. Er vallen daarnaast zo’n 85 gewonden. Voor de bijna 1.000 mensen die dakloos zijn geworden wordt er een tijdelijk onderkomen opgezet. Om deze mensen  te voeden stelt de lokale overheid 1.000 gulden – een  gulden per persoon – ter beschikking, mits de centrale overheid dat eerst goedkeurt.
• Op 26 januari botst in Groningen een passagierstrein uit Nieuweschans op een rangerende goederentrein. Er vallen drie doden en vijf gewonden.
• Op 7 maart overlijdt op 47-jarige leeftijd in Davos, waar hij een kuur volgt voor zijn astma; zijn kunstvrienden hebben daartoe geld ingezameld, de kunstenaar en de oprichter van ‘De Stijl’ Theo van Doesburg, een pseudoniem van  Christian Emil Marie Küpper.
• Op 29 januari voert het kabinet Ruijs de Beerenbrouck de Benzinewet in. De 80.000 automobilisten die het land inmiddels telt, krijgen te maken met een accijns – het kabinet noemt het ‘een bijzonder invoerrecht’ – op benzine. De reden is dat het kabinet dringend op zoek is naar geld om de steun voor het toenemend aantal werklozen te kunnen betalen. Veel geld krijgen de werklozen overigens niet. Net genoeg voor de huur en het eten.
• Op 20 februari raakt de vloer van de restauratiewagon van de trein van Rotterdam naar Breda in brand. In de wagon zitten prins Hendrik, zijn adjudant en het bestuur van het Rode Kruis. Er wordt aan de noodrem getrokken en als de trein is gestopt, wordt de brand in vijf minuten geblust met water uit een sloot. Er doen zich geen persoonlijke ongelukken voor.
• Omdat Amerika een groot graanoverschot heeft, exporteert het massaal goedkoop graan naar Europa. Op 21 februari keurt de Eerste Kamer de Tarwewet van Minister Verschuur van Arbeid, Handel en Nijverheid goed. De wet verplicht dat tarwemeel ingevoerd uit het buitenland met minstens 20% tarwemeel uit het binnenland moet worden gemengd. Ook voorziet de wet in een toeslagprijs voor tarwe, waardoor een minimumprijs voor tarwe voor boeren gegarandeerd is. De Nederlandse Bakkersbond protesteert er tevergeefs tegen.
• In maart krijgt ook de aardappelmeelindustrie steun in de vorm van subsidies voor geleverde aardappels. In mei krijgt de suikerbietenindustrie eveneens steun.
• Op 1 maart vergaat voor de kust van Schotland de IJmuiden trailer IJM32 “Noordpool”. Alle elf vissers aan boord van de IJM32 komen om het leven.
• In maart wordt besloten om de minimumlengte voor dienstplichtigen met ingang van 1932 te verhogen van 1,55 meter naar 1,60 meter.
• Op 13 april wordt de bus van Venlo naar Venray bij een spoorwegovergang bij Blerick gegrepen door de trein uit Venlo. Van de 15 inzittenden in de bus raken er 12 zwaargewond en overlijden drie personen. De oorzaak van de ramp is dat de afsluitbomen bij de overweg, bediend door mejuffrouw E. uit Blerick, niet gesloten zijn. Mejuffrouw E. krijgt een gevangenisstraf van 1 maand. Een jaar later dient de Federatie van RK Vrouwenbonden een gratieverzoek voor haar in, waarna koningin Wilhelmina besluit de straf terug te brengen tot één week gevangenisstraf.
• In april worden de salarissen van de ambtenaren in Nederlands-Indië met 10% verlaagd. Het leidt ter plaatse tot veel protesten maar de overheid houdt vast aan de verlaging.
• Op 16 mei richten een dertigtal taalpuristen het genootschap ‘Onze Taal’ op. De reden is dat zij zich zorgen maken over het groeiende aantal Duitse woorden en constructies (‘germanismen’) in het Nederlands.
• Ook in de strokartonindustrie gaat het in 1931 slecht. In juni zeggen de werkgevers het collectieve contract met de bonden op en kondigen een niet onderhandelbare salarisverlaging van 20% aan. Daarop wordt op 30 juni 1931 bij elf strokartonfabrieken het werk stilgelegd en gaan 1.500 arbeiders in staking. De staking zal tien maanden duren. Na bemiddeling van de SDAP wordt de staking in 1932 beëindigd en wordt de loonsverlaging beperkt tot 5%.
• Tijdens de troonrede in september onthult het kabinet dat ze zo’n 100 miljoen gulden tekort komt op de begroting. Ze overweegt daarom om de ambtenarensalarissen in Nederland met 5% te verlagen. Ondanks veel protestdemonstraties in allerlei steden in oktober keurt de Tweede Kamer in november de verlaging, die in maart 1932 zal ingaan, goed.
• In september laat Engeland de koppeling van het pond sterling met de goudstandaard los – het monetaire systeem waarbij de waarde van een valuta wordt gekoppeld aan een vaste hoeveelheid goud. Als gevolg hiervan devalueert het pond. De Nederlandse Bank die grote hoeveelheden ponden bezit, verliest hierdoor veel geld.
• De verslechtering van de economische situatie in Nederland zet zich steeds verder door. In oktober hapert de voedselvoorziening af en toe, vooral die van vlees.

27 oktober 1931; Op het eerste gerucht, dat er weer vlees verkrijgbaar is, stromen Amsterdammers naar een vleeswinkel en staan in de rij op hun beurt te wachten.

• In oktober breekt er op Java een pestepidemie uit. Zo’n 1.200 mensen overlijden aan de ziekte.
•  Op 23 november installeert prinses Juliana het Nationaal Crisiscomité. De doelstelling van het comité is ‘het verlenen van steun aan slachtoffers van de crisis die niet of in onvoldoende mate door de bestaande regelingen worden ondersteund‘. Ze willen dit doen door “het verlenen van aanvullende steun in natura aan werklozen (B-steun) en aan tewerkgestelden in de werkverschaffing (C-steun).” Diverse steden komen daarnaast met plaatselijke comités.
• Op 6 december verongelukt bij een tussenstop in Bangkok een KLM-Fokker-vliegtuig dat op weg is van Bandoeng naar Amsterdam. Het heeft in Bangkok nieuwe passagiers opgepikt. Bij de start komt het toestel niet van de grond – waarschijnlijk doordat een luik per ongeluk open staat – en komt het tegen een dijk van een naburig rijstveld aan. Er vallen vijf doden, waaronder de piloot. Er is één overlevende een zekere Colonel Brinsmead, de directeur van de Australische luchtvaartdienst. Opmerkelijk is dat hij kort daarvoor is gecrasht met het Australische postvliegtuig “Southern Sun”. Hij overleeft dit ongeluk en vervolgt zijn reis met de KLM-Ooievaar. Hij raakt zwaargewond maar overleeft ook deze crash.

December 1931, tekening in een krant na aanleiding van het verongelukken van De Ooievaar.

• Op 14 december wordt in Utrecht de Nationaal-Socialistische Beweging (de NSB) opgericht. Leider van de partij is Anton Mussert. Hij is, met als grote voorbeelden Mussolini in Italië en Hitler in Duitland, voorstander van een systeem met een sterke man, in dit geval hemzelf. De NSB ontpopt zich al snel als een anti-parlementaire, extreemrechtse partij – de NSB noemt zichzelf overigens geen partij maar een beweging – die streeft  naar een nationaalsocialistisch bewind.
• Vanwege een aangekondigde loonsverlaging in de textielindustrie gaan in december 14.000 textielarbeiders in Twente in staking. Na verloop van tijd halen de vakbonden bakzeil en krijgen ook de textielarbeiders een loonsverlaging van 5%.
• Aan het einde van het jaar zijn er in Nederland 282.00 werklozen. Dat zijn er 126.000 meer dan het jaar ervoor. In Amsterdam en in Rotterdam gaan in december protesterende werklozen de straat op. Een aantal demonstraties eindigt in relletjes.

15 december 1931; Demonstrerende werklozen.

• Mede door de media-aandacht die Soekarno in Nederland heeft gekregen door het verschijnen van zijn rede die hij hield tijdens zijn strafproces, wordt hij op 31 december vervroegd vrijgelaten, waardoor hij maar twee van zijn vier jaar gevangenisstraf hoeft uit te zitten.
• Op 31 december kijkt de ‘Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant’ op het jaar terug. De krant schrijft: “Ook in Nederland werd de geschiedenis van dit jaar beheerscht door de ontwikkeling en verscherping van de crisis. De industrieelen vonden voor hun producten steeds beperkter afzetgebied, de boeren zagen de voortbrengselen van landbouw en veeteelt steeds in waarde dalen, de tuinderijen geraakten in nood, de handel verlamde, de arbeiders zagen hun werkgelegenheid ingeschrompeld en in dezelfde mate het leger van hen, die werken willen doch geen arbeid vinden, vergroot. Van alle zijden wordt geklaagd en gezocht naar redding. […] Hulp aan eenige takken van industrie welke het zwaarst te lijden hadden, kon niet uitblijven, zoo min als hulp aan de boeren, die misschien nog het zwaarste getroffen werden van allen, en wier klagen, veelal aan gewoonte geweten, door den nood der tijden den vorm van een aanklacht kreeg.” ‘Kortom, geen best jaar’, aldus de krant. Ten opzicht van 1930 is het nationaal inkomen in 1931 dan ook met 6% gedaald.

1932: Hierden;  foto genomen op 29 augustus 2024

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1932?

• De verslechtering van de economie zet zich in 1932 dramatisch voort. Het aantal werklozen loopt in 1932 op van 282 duizend eind 1931 naar 508 duizend eind 1932, waarvan 453.000 mannen en 55.000 vrouwen. Het rijksbegrotingstekort zal in 1932 bijna verdubbelen van 75 miljoen gulden naar 147 miljoen gulden.
• Er worden in 1932 door allerlei organisaties initiatieven genomen om te voorkomen dat de werklozen doelloos over straat zwerven.

Amsterdam; januari 1932. Rooms-Katholieke werkloze mannen zitten in een ruimte van “Het Gesticht van Liefdadigheid” waar zij aan tafel kranten kunnen lezen

• Op 12 februari zakken tijdens een korte vorstperiode in Bemmel een groot aantal ‘jongelingen’ door het ijs, vier van hen verdrinken. Diezelfde dag zakken in Westzaan ook twee kinderen door het ijs. Ook zij komen om.
• In Amsterdam is in 1932 het op 9 december 1931 opgerichte  Amsterdamsch Crisis-Comité actief. Het bestuur bestaat uit elf vermogende Amsterdammers. Het doel van het comité is het geven van steun aan mensen die niet onder de bestaande regelingen vallen zoals kleine zelfstandigen. Daarnaast geeft het aanvullende steun aan langdurig werklozen, in de vorm van natura, kleren, schoenen en beddengoed. Wel geldt zoals de burgemeester het bij de oprichting zegt “Gepaste zuinigheid is geboden, het Comité moet niet een instelling van weldadigheid worden.’’
• In het voorjaar organiseert het comité een inzamelingsactie bij bekende Amsterdamse bedrijven. Vroom en Dreesmann biedt 1,000 bonnen voor manufacturen. Douwe Egberts schenkt 10.000 pakjes tabak. De bakkerij Weduwe E.A. Rekers doneert 1.000 broden. Lunchroom Heck op het Rembrandtplein stelt honderdvijftig lunchpakketjes ter beschikking. In de pakketjes zitten een broodje kaas, een broodje ham en een snee roggebrood met spek. Het Crisis-Comité denkt echter dat dit niks is voor de werklozen en stuurt de lunchpakketten door naar het Leger des Heils. De schenkingen helpen niet veel. Er zijn tienduizenden hulpvragers die vooral behoefte hebben aan geld om onder andere de huur, kleding en het eten te betalen. Lang niet alle aanvragen voor extra hulp worden door het Crisis-Comité in Amsterdam goedgekeurd, slechts zo’n 20%. De reden voor de afwijzing is vaak dat de acute nood van de aanvrager geen direct verband houdt met de crisis volgen het Comité, iets wat lastig te bewijzen is.

1932, Amsterdam, mensen in dienst van het Crisis-Comité zijn druk bezig met het behandelen de vele steunaanvragen.

• In februari organiseert de kunsthandelaar Jacques Goudstikker  een verkoopexpositie van 17e -eeuwse Hollandse winterlandschappen. De opbrengst gaat naar het comité. Er hangen werken van Hendrik en Barent Avercamp, Jan van Goyen en Ruysdael.
• Naast het Crisis-Comité is in Amsterdam het ‘Bureau voor Maatschappelijke Steun’ aan het werk, die de reguliere aanvragen moet beoordelen. Ondanks een forse toename van het personeelsbestand kan het bureau het werk nauwelijks aan, wat tot vertragingen leidt en tot veel onvrede bij de aanvragers. Geregeld worden ambtenaren buiten opgewacht door boze aanvragers die hen tot aan huis volgen en lastig vallen.
• Op 10 mei wordt bij koninklijk besluit, vooral op aandringen van koningin Wilhelmina, het Wilhelmus uitgeroepen als nationaal volkslied in plaats van Wien Neêrlands bloed.
• Op 28 mei wordt het laatste gat van de Afsluitdijk gedicht. De grote voorstander van het traject, ir. Cornelis Lely, maakt het niet mee. Hij is al drie jaar eerder overleden. Na het dichten van de dijk wordt op 20 september de naam Zuiderzee officieel veranderd in IJsselmeer.

28 mei 1932, het laatste deel van de Afsluitdijk wordt gedicht.

• Op 12 juni kantelt op de Zwaagwesteinder Plassen een roeiboot . Drie van de zes inzittenden verdrinken.
• Op 17 juni wordt de Crisispachtwet aangenomen. De wet stelt onder andere dat landeigenaren boeren tegemoet moeten komen door de pachtprijs te verlagen. Het is een erg omstreden wet, omdat de eigenaren van het land hierdoor soms niet meer in staat zijn om de hypotheek, die afgesloten is om het land te kopen, te kunnen betalen. Een paar jaar later komt er daarom een Crisis-landbouwhypotheekwet die schuldenaren uitstel van betaling en renteverlaging geeft.
• Op 15 juli stort een gang in van de staatsmijn Maurits te Lutterade. Drie mijnwerkers raken bedolven en komen om het leven.
• Op 18 juli ondertekenen Nederland, België en Luxemburg een verdrag om de onderlinge invoerrechten te verlagen.
• Eind juli houdt minister-president Ruijs de Beerenbrouck in het bioscoopweekjournaal van Polygoon een korte redevoering over de crisissituatie. Omgeven door een sobere zwarte achtergrond leest hij van een blaadje voor dat het volk zich moet aanpassen aan een sobere levensstijl, zodat de economie zich weer kan herstellen.

Minister-president Ruijs de Beerenbrouck in het Polygoon journaal.

• Op 1 november trekt een orkaan op zo’n 35 km afstand langs Bonaire. Her en der ontstaat er de nodige schade, onder andere de pier in de haven raakt beschadigd. Ook komen er stukken land onder water te staan. Persoonlijke  ongelukken doen zich niet voor. De bevolking is op tijd gewaarschuwd.
• Op 20 november is er bij Uden om 23.37 uur een aardbeving met een kracht van 5.0 op de Schaal van Richter. Het is op dat moment de krachtigste aardbeving waargenomen in Nederland. (In 1992 zal er in Roermond een aardbeving zijn met een kracht van 5.7) De beving wordt bijna in heel Nederland gevoeld. De schade blijft beperkt tot wat omgevallen schoorstenen, omlaag gevallen dakpannen en scheuren in huizen. Wel is er volgens de Telegraaf een 50-jarige vrouw die van de schrik letterlijk met stomheid is geslagen. “Vanmorgen heeft men een geneesheer ontboden, daar zij nog steeds niet in staat was te spreken.” – aldus de Telegraaf.
• Er vinden in 1932 allerlei werkverschaffingstrajecten plaats. Onder andere bij de aanleg van het Twente -Rijnkanaal worden honderden werklozen ingezet. Ook worden een aantal Amsterdamse werklozen, waar inmiddels duizenden mensen werkloos zijn, ingezet bij projecten buiten Amsterdam.
• In haar jaaroverzicht van 31 december maakt de ‘Provinciale Geldersche en Nijmeegsche courant’ melding van het optgreden van fascistische jongeren. Ze schrijft dat het ‘vanzelf spreekt dat in tijden als die wij thans doorleven, zekere elementen door ophitsing ongeregeldheden trachten uit te lokken. Een enkele maal hebben deze pogingen wel eens succes gehad, met als gevolg plaatselijke relletjes, waarvan die op 20 November te ’s Gravenhage een vrij ernstig karakter droegen. Het optreden van heethoofdige jongelieden, die een soort fascisme uit het buitenland importeerden en gestoken in een voor den Nederlandschen volksaard zonderling aandoend uniform, een meer of minder provocerende houding aannamen, was evenmin bevorderlijk voor de handhaving van orde en rust. Zij het op verkleinde schaal, bracht 1932 dus ook voor ons land activiteit van rechtsche en linksche radicalen, waartegenover de uiterste waakzaamheid geboden is.’

1933: Den Haag;  foto genomen op 3 juli 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1933?

• Op 7 januari treedt de NSB voor het eerst in de openbaarheid met een door 600 aanhangers bezochte ‘Landdag’ in Utrecht. Het ledental zal in 1933 fors groeien, van zo’n 1.000 leden in januari naar 21.000 leden in december. Op 7 januari verschijnt ook het eerste nummer van ‘Volk en Vaderland,’ de wekelijks verschijnende krant van de NSB.
• Eind januari breken er onlusten uit onder het Indisch personeel van de vloot in Nederlands-Indië. Aanleiding is een aankondiging van een derde loonsverlaging van 10% – later zal deze verlaagd worden naar 4% – na al eerdere loonsverlagingen van 5% en van 8%. Een protestdemonstratie van marinepersoneel tegen deze verlaging wordt niet toegestaan, waarop een aantal mensen dienst weigert. Deze worden daarop in Soerabaja gevangen gezet. Op 4 februari breekt er op het Nederlandse oorlogsschip ‘De Zeven Provinciën’,  dat vaart bij de noordwestpunt van Sumatra, muiterij uit onder het Indische personeel. Er zijn op dat moment 6 officieren aan boord, 34 Europese schepelingen en zo’n 140 inlanders. De officieren worden naar het achteruit verdreven en de opstandelingen nemen het schip over. Ze willen naar Soerabaja varen om het daar gevangen gezet personeel te bevrijden.
• De hoogste marineleiding besluit in overleg met de gouverneur-generaal van Nederlands-Indië, jonkheer de Jonge, om het schip aan te vallen vlak voordat het de Straat van Soenda zal binnenvaren. Op 10 februari wordt een telegram naar het schip gestuurd, waarin wordt aangekondigd dat als de muiters niet stoppen met hun acties het schip wordt aangevallen. Deze weigeren hun actie te beëindigen en sturen de boodschap ‘Wensen niet gehinderd te worden, en stomen op naar Soerabaja.” terug. Daarop besluit de generaal-gouverneur om een bom op het schip te laten gooien. De bom, afgeworpen door een Dornier-vliegtuig, belandt op het voorschip. Volgens sommigen was het de bedoeling dat de bom als waarschuwing voor het schip zou vallen, maar de marineleiding zegt later dat de bom bewust op het schip is gegooid.

De Zeven Provinciën bij een andere gelegenheid met een watervliegtuigje erboven in de Straat van Malakka; (Collectie Tropenmuseum)

• Er vallen negentien doden (drie Europeanen en zestien inlanders), elf zwaargewonden van wie er vier later overlijden en zeven lichtgewonden. De muiters geven zich direct over. Er breekt een brand uit, die al snel wordt geblust. Alle overlevenden muiters worden van boord gehaald en later tot  gevangenisstraffen veroordeeld. (Na de muiterij in 1933 wordt het schip in 1936 hernoemd in ‘Soerabaja’.)

Februari 1933. Deze foto van de Zeven Provinciën van na de bom verschijnt in het blad ‘Het Leven. De pijl toont de plek waar het schip geraakt is door een vliegtuigbom. De foto is in 1933 waarschijnlijk bewerkt. Op basis van een bestaande foto van het schip is door het blad met retoucheverf ter illustratie de schade van de vliegtuigbom aangebracht.

• In Nederland is er de nodige kritiek op het gooien van de bom en twee socialistische-communistische politici, Jacques de Kadt en Henk Sneevliet, die openlijk de muiters steunen, krijgen hiervoor een paar maanden gevangenisstraf. Sneevliet wordt in april, terwijl hij gevangen zit gekozen als Tweede Kamerlid. De Kadt zal later na de Tweede Wereldoorlog nog 15 jaar voor de PvdA in de Tweede Kamer zitten.
• Op 15 februari treedt het kabinet van Ruijs de Beerenbrouck af. Aanleiding is dat de Tweede Kamer niet akkoord gaat met een voorstel van het kabinet om te bezuinigen op de rechterlijke macht. Het kabinet wil vanwege geldgebrek het aantal rechtbanken en kantongerechten terugbrengen, maar een motie tegen dit voornemen haalt een meerderheid in de Tweede Kamer.
• Op 27 februari steekt de Nederlandse revolutionair Marinus van der Lubbe om een daad te stellen de Rijksdag in Berlijn in brand. Een jaar later zal hij, ondanks protesten van Nederland, onthoofd worden.
• Vanwege het begrip dat de SDAP heeft getoond voor de actie van de muiters van de Zeven Provinciën wordt in maart het Nederlandse militairen verboden om lid te zijn te zijn van de SDAP. Ook de VARA en de NVV komen onder dit verbod te vallen. Later dat jaar valt, vanwege het zogeheten uniformverbod, ook de NSB onder dit verbod.
• Op 26 april vinden er vervroegde verkiezingen plaats voor de Tweede Kamer. De RKSP en de SDAP verliezen beide twee zetels, de ARP van Colijn wint twee zetels. Er wordt een centrumrechts kabinet gevormd, bestaande uit de RKSP, de ARP, CHU, de VDB en de Vrijheidsbond, alsmede één partijloze minister. De links-liberale partij VDB  en de liberale Vrijheidsbond worden er ten opzichte van het vorige kabinet bij gehaald om een wat breder gedragen kabinet te krijgen bij het aanpakken van de  economische crisis. Hendrik Colijn van de ARP wordt (voor de tweede keer in zijn carrière” de eerste keer was in 1925) de minister-president.
• In juli schrijft Soekarno een pamflet waarin hij de onafhankelijkheid van Nederlands-Indië bepleit. Hij wordt daarop gearresteerd en later naar het afgelegen eiland Flores verbannen.
• De mensen die steun krijgen moeten overdag één of twee keer een stempel komen halen in een stempellokaal. Dit om fraude te voorkomen. De mensen hebben zo geen tijd om stiekem ergens aan het werk zijn. Het wordt als vernederend ervaren. Vaak moeten de mensen urenlang wachten in een lange rij voor een stempellokaal.

Amsterdam zomer 1933; Werklozen die steun krijgen, komen een stempel halen die in een speciaal stempelboekje wordt gezet.

• Wat ook als vernederend wordt ervaren is het gat in het gratis fietsplaatje dat werklozen kunnen krijgen. Door het gat kan iedereen zien dat de fiets aan een werkloze behoort.

2 augustus 1933; Amsterdam; Een rij werklozen staat te wachten op
de uitreiking van gratis rijwielplaatjes. Locatie: Kloveniersburgwal, zijgevel Oost-Indisch Huis, Oude Hoogstraat 24; Bron: Beeldbank Stadsarchief Amsterdam

1933; fietsplaatje 1933-1934 met een gat er in, dat aangeeft dat de fiets aan een werkloze behoort.

• Op groenteveilingen wordt in de herfst veel groente doorgedraaid. De door de overheid bepaalde minimumprijzen worden niet gehaald. Ook aardappels worden veelvuldig doorgedraaid.

1933; De veiling Bovenkarspel. Doordat de minimumprijzen op de veiling niet zijn gehaald, is een enorme hoeveelheid aardappelen doorgedraaid, Foto Theo Scholten; collectie van Historische Vereniging Oud Stede Broec.

• Op 12 september keurt de Tweede Kamer een verbod goed op het dragen van uniformen door politieke partijen. Het is gericht tegen de NSB en andere nieuwe fascistische politieke partijen.
• De boeren klagen in het najaar massaal dat de opbrengsten hun kosten niet meer dekken. In september vinden onder andere in Amsterdam overal betogingen van landbouwers plaats.

17 september 1933; Amsterdam; De land- en tuinbouwers uit Noord-Holland houden een betoging  omdat er grote hoeveelheden groente op de veilingen onverkocht blijven. Ze laten ook zien hoeveel zij op de wel verkochte groente moeten toeleggen en daardoor niet uit de kosten kunnen komen.

• In het kader van de bezuinigingen gaat op 24 oktober de Tweede Kamer akkoord met het opheffen van twee rechtbanken en 38 kantongerechten. In februari leidde een dergelijk voorstel nog tot de val van het kabinet Ruijs de Beerenbrouck.
• Op 26 oktober verbiedt Colijn de VARA om nog langer ‘De Internationale’ op de radio uit te zenden, omdat hij vreest dat dit “de polarisatie bevordert”. ‘Elke avond dat dit gebeurt’, komen er weer vijftig nieuwe fascisten bij.’ schrijft Colijn.
• In 1933 vertrekt de familie Frank op de vlucht voor het Nazi-geweld uit Duitsland naar Amsterdam, waar Otto Frank, de vader van Anne Frank, in licentie de Nederlandsche tak van de Opekta Maatschappij heeft opgericht, een maatschappij die zich toelegt op de verkoop van pectine, een natuurlijk geleermiddel dat wordt gebruikt bij de fabricage van jam. Anne Frank is dan vier jaar oud. Op de ‘vreemdelingenkaart’ van Otto Frank van de gemeente Amsterdam, d.d. 16 augustus, staat dat hij om ‘economische redenen’ uit Duitsland is vertrokken. Op de kaart staan ook de namen van zijn vrouw, Edith Hollander, en van zijn kinderen: Margot Bettie en Annelies Marie Frank, de volledige naam van Anne Frank.

Amsterdam; 16 augustus 1933. De vreemdelingenkaart van Otto Frank. In de eerste kolom is ook de naam Annelies Marie Frank te onderscheiden.

• Op 16 december wordt voor de vijfde keer een Elfstedentocht gehouden. Het is de eerste (en tot nu toe ook de enige) keer dat de Elfstedentocht in december wordt gehouden. Er gaan 540 deelnemers van start. Twee deelnemers,  Abe de Vries uit Dronrijp en Sipke Casteleijn uit Wartena, komen na 9 uur en 5 minuten samen in Leeuwarden aan. Ze hebben niet door dat ze bij de Prinsentuin in Leeuwarden over de nauwelijks zichtbare finishlijn schaatsen. Volgens het Elfstedentochtbestuur gaat Abe de Vries als eerste over de finish, maar deze weigert de prijs in ontvangst te nemen, waarna het bestuur besluit om beiden als winnaar uit te roepen.
• Aan het einde van het jaar zijn er 562.000 werklozen, ruim 100.000 meer dan een jaar eerder. Ruim 15% van de werkzame bevolking is nu werkloos. Bij de mannen bedraagt dit percentage zelfs 20%.

1934: Culemborg; foto genomen op  11 juli 2024

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1934?

• In januari is in Tuschinski in Amsterdam de première van de allereerste in Nederland gemaakte film met geluid. Het betreft een film over Willem van Oranje. (In Amerika is The Jazzsinger in 1927 de eerste film met geluid.) De film over Willem van Oranje is gemaakt in een studio van Philips in Eindhoven. De première wordt bijgewoond door minister-president Colijn en prins Hendrik. Het publiek is niet enthousiast. Het verhaal is niet erg boeiend en het geluid is niet goed te verstaan. “Willem had beter kunnen zwijgen.” schrijft een krant. De film flopt. Hij wordt slechts tien keer vertoond. Dit in tegenstelling later dat jaar van een (oude) filmversie van de musical De Jantjes waaraan geluid is toegevoegd. Deze film krijgt in 1934 203 bioscoopvertoningen.

Eindhoven, 1933. Decors van Willem van Oranje. Foto Philips Company Archives.

1934; scene uit de film Willem van Oranje. De prins spreekt zijn laatste woorden uit.

• Op 19 maart richt het Rode Kruis de stichting Nederlandsch Geleidehonden Fonds op om blindengeleidenhonden te kunnen trainen op een speciale school in Amsterdam. De honden komen uit een asiel aan de Polderweg in Amsterdam.
• Op 20 maart overlijdt in Den Haag op 75-jarige leeftijd koningin-moeder Emma. Ze wordt bijgezet in de grafkelder van de Oranjes in de Nieuwe Kerk te Delft. De begrafenis wordt rechtstreeks uitgezonden op de radio, in een gezamenlijke uitzending van de Nederlandse omroepverenigingen.

Winter 1930; koningin-moeder Emma, prinses Juliana, prins Hendrik en koningin Wilhelmina; Fotocollectie RVD / Koninklijk Huis

• Op 30 april wordt in het kader van een werkverschaffingsproject begonnen met de aanleg van het Amsterdamse Bos. Niet alleen werkloze arbeiders maar ook werkloos kantoorpersoneel wordt (gedwongen) aan het werk gezet. Wie weigert verliest zijn uitkering. Als eerste wordt begonnen met het graven van de Bosbaan, een roeibaan in het Amsterdamse Bos.
• Aan het eerste Wereldkampioenschap voetbal in 1930 in Uruguay heeft Nederland niet meegedaan, maar voor het tweede wereldkampioenschap in 1934 in Italië heeft Nederland zich wel ingeschreven. In de kwalificatiegroep wint Nederland in april van België en de Ierse Vrijstaat, waarmee het zich plaatst voor het hoofdtoernooi. Er ontstaat een groot enthousiasme in Nederland, wat zich uit in het populaire lied ‘We gaan naar Rome’ van Bob Scholte en Willy Derby. Nederland zal Rome echter niet halen. Op 27 mei verliest Nederland in Milaan met 3-2 van Zwitserland en is direct uitgeschakeld. Italië wordt wereldkampioen.
• Na de machtsovername van de NSDAP van Hitler in Duitsland komt in 1933 en in 1934 een vluchtelingenstroom op gang van mensen die vluchten van Duitsland naar Nederland. In mei 1934 verscherpt Nederland het toelatingsbeleid. De regering vindt dat er te veel vluchtelingen uit Duitsland komen en het wil vooral ook niet de belangrijkste handelspartner voor het hoofd stoten. Volgens het nieuwe aangescherpte beleid worden Duitse Joden alleen nog maar tijdelijk in Nederland toegelaten, en andere vluchtelingen helemaal niet meer, tenzij ze kunnen aantonen in acuut levensgevaar te zijn. Op 30 mei schrijft minister van Justitie, mr. Van Schaik: ‘Hierbij merk ik op dat m.i. behoudens enkele gevallen in het algemeen geen beroep op het asielrecht gedaan kan worden. De positie der Joden in Duitsland moge betreurenswaardig zijn; om voor asielrecht in aanmerking te komen is meer nodig’.
• Op 3 juli overlijdt op 58-jarige leeftijd in Den Haag prins Hendrik, de echtgenoot van koningin Wilhelmina. Het huwelijk is al jaren slecht. Wel kan hij goed opschieten met het personeel aan het hof. Prins Hendrik gaat regelmatig vreemd en verwekt bij meerdere vrouwen buitenechtelijke kinderen. Onbekend is hoeveel. De schattingen lopen uiteen van twee tot tien. Koningin Wilhelmina maakt na zijn dood in ieder geval nog jarenlang aan meerdere vrouwen geld over. Ook heeft prins Hendrik veel meer geld uitgegeven dan dat hij ontvangt, waardoor hij diep in de schulden is beland. Na zijn dood ziet prinses Juliana daarom af van de erfenis. Wilhelmina accepteert de erfenis wel, maar wel onder het voorrecht van boedelbeschrijving. Ze zal een deel (zo’n 65%) van de schulden van prins Hendrik betalen.
• Op 4 juli breken in Amsterdam rellen uit, die bekend komen te staan als het Jordaanoproer. Aanleiding is dat die dag de verlaging van de steunuitkering, waartoe het kabinet Colijn in het kader van bezuinigingen heeft besloten, ingaat. De steun wordt met zo’n 10% verlaagd van zo’n 12,72 gulden per week naar 11,51 per week – dat is minder dan de helft van een gemiddeld weekloon van een werkende. In de Jordaan, waar veel armoede heerst en er duizenden werkloze mensen wonen in armzalige krotwoningen, wil men op 4 juli een protestmars houden, maar omdat de dag  ervoor Prins Hendrik is overleden staat de gemeente geen protestmanifestaties toe. Daarop wordt er ’s avonds in het gebouw ‘De Harmonie’ aan de Rozengracht een door het ‘Werkloozen Strijd Comité’, een organisatie van de communistische partij, georganiseerde bijeenkomst gehouden. Als deze om elf uur ’s avonds is afgelopen, trekt een groep werkloze arbeiders schreeuwend door de Jordaan, waarop de surveillerende politie besluit om in te grijpen en probeert om de mensen tegen te houden.
• Dit mondt al snel uit in rellen. Er worden stenen uit het wegdek gehaald waarmee naar de politie wordt gegooid. Pas diep in de nacht krijgt de politie  met hulp van de motorbrigade het enigszins onder controle. De volgende dag breiden de rellen zich echter uit en er worden barricades opgericht.

Amsterdam, juli 1934; Een opgeworpen barricade van stenen en toeptegels.

• Ook in de dichtbevolkte buurten rondom de Westertoren zijn er die dag rellen. Op de Lindengracht ter hoogte van de Tweede Goudsbloemdwarsstraat wordt een barricade opgebouwd, voornamelijk van losgewrikte straatstenen en stoeptegels. Er is nu sprake van een echt oproer. De politie verordent iedereen in de Jordaan de ramen dicht te houden  – er wordt op sommige plekken vanuit de ramen met stenen naar de politie gegooid  – anders wordt er geschoten.

Amsterdam; juli 1934. Twee politieagenten richten hun pistolen op een raam in de bovenverdieping van een huis in de Jordaan van waaruit zij met stenen zijn bekogeld.

• De politie, die ondertussen ondersteuning heeft gekregen van de marechaussee, zet nu ook hun drie pantservoertuigen in – het zijn vrachtautomobielen, voorzien van pantsering, waarin de nodige schietsleuven zitten voor karabijnen en mitrailleurs – en voelt zich op sommige plaatsen in de stad gedwongen om te schieten. Er valt hierbij één dode. Bij een barricade wordt een zekere Johannes Gerressen doodgeschoten. Daarnaast vallen er meerdere gewonden. Dit doet de rellen verhevigen en deze breiden zich verder over de stad uit. Er worden winkels geplunderd en auto’s in brand gestoken.

Amsterdam; juli 1934. Haast elke straat in de Jordaan is opengebroken.

Amsterdam juli 1934; In een onbewoonbaar verklaard huis aan de Tuinstraat wappert een rode vlag, Een bemanningslid met geweer onderzoekt de zaak.

Ook op bovenstaande foto is de rode vlag te zien. Rechts staat één van de drie pantserswagens. (In een de brief d.d. 19 juli schrijft Generaal-Majoor Baron van Voorst tot Voorst, de hoogste militair tijdens de rellen in Amsterdam aan Generaal-Majoor Hoefer van het Nederlandse Legermuseum het volgende over de vlag: “Tijdens de onlusten te Amsterdam werd 7 juli j.l. door de bezetting van den wielpantserwagen “Bison” een roode vlag, welke in de Tuinstraat, gelegen in de Jordaanbuurt, uit de 1e verdieping van een geheel van ramen en deuren beroofd huis was uitgehangen, vermeesterd. Ik moge u verzoeken mij mede te willen deelen of toezending van deze roode vlag U ter plaatsing in het Nederlandsch Legermuseum aangenaam zou zijn.” Generaal-Majoor Hoefer antwoordt dat hij wel belangstelling heeft en op 24 juli zal de vlag worden opgestuurd.)

• Ook elders in de stad breken gevechten uit, onder andere in de Staatsliedenbuurt, de Spaarndammerbuurt, de Oostelijke Eilanden, de Indische Buurt en Amsterdam-Noord, maar de zwaarste gevechten vinden plaats in de Jordaan. Alle straten daar zijn open gebroken. Bij de  gevechten tussen de politie en de opstandelingen vallen die dag drie doden en meerdere gewonden. Ook in Rotterdam wordt het ondertussen onrustig. In de wijk Crooswijk treedt de politie hard op tegen relschoppers.
• Premier Colijn en minister van defensie Deckers komen op zaterdag naar Amsterdam om met burgemeester De Vlugt te overleggen. Colijn beveelt een nog harder optreden van de politie en het leger aan. Op zondag arriveren ter ondersteuning 300 soldaten uit Den Haag in Amsterdam, maar deze zijn eigenlijk die dag al niet meer nodig, want na vier dagen van hevige rellen komen de gemoederen weer tot bedaren, mede na aanleiding van een oproep van de SDAP om de rellen te beëindigen. Uiteindelijk kost het Jordaanoproer aan vijf mensen het leven en vallen er 41 gewonden, zowel burgers als politieagenten.
• Na het oproer worden de opgebroken straten hersteld. In de Jordaan worden de straten geasfalteerd, opdat het openbreken ervan niet meer zo eenvoudig kan zijn. Een aantal opgepakte rellenschoppers krijgen via een snelrechtprocedure op 11 juli zes maanden gevangenisstraf. Later volgen er nog meer rechtszaken.
• De kranten schrijven verschillend over de rellen. Het communistische dagblad ‘De Tribune’ geeft tijdens de rellen volop steun aan het oproer. De politie valt daarop de drukkerij van de krant binnen en maakt de drukpersen onklaar. De socialistische krant ‘Het Volk’ keurt de rellen af, maar heeft wel begrip voor de relschoppers. “De hardvochtige politiek van deze regering heeft de bodem voor deze gebeurtenissen bereid. Voor ontelbare werklozen is inderdaad de steun tot beneden het bestaansminimum verlaagd. Maar deze erkenning ontslaat ons niet van den plicht, onze veroordeling uit te spreken over zinneloze vechtpartijen, die slechts afbreuk kunnen doen aan de georganiseerde actie van de arbeidersklasse.”  Het Algemeen Handelsblad en de Telegraaf hebben geen enkel begrip voor de oproerkraaiers. Ze hebben het over ‘het grauw’, ‘het gepeupel’ en ‘rellenschoppers, die vanaf daken en vanuit ramen de politie bestookten, waarbij deze laatste gedekt door revolvervuur meermalen huizen moest binnendringen, van waaruit verzet werd geboden’. Het weekblad ‘Het Leven’ brengt een nummer uit over ‘Het oproer te Amsterdam’ met allerlei foto’s.

• Op 1 september wordt op de Nederlandse scholen een nieuwe vereenvoudigde spelling doorgevoerd. Het uitgangspunt is, zoals minister Marchant van Onderwijs zegt: “Men schrijft Nederlands zoals men het correct spreekt”. Er komt een boekje met de nieuw regels getiteld ‘Niet zóó, maar zó.“

• De belangrijkste wijzing is dat het gebruik van de dubbele klinkers als ee en oo in een woord verdwijnt. ‘Leeren’ wordt ‘leren’; ‘loopen’ wordt ‘lopen’ Wel blijft er soms een uitzondering voor de dubbele’ ee’ als die aan het einde van een woord staat en het vervangen door een enkele ‘e’ misverstanden kan geven. Tijdens het debat in de Tweede Kamer antwoordt minister Marchant op de vraag  waarom ‘zee’ in de nieuwe regels wél met twee e’s geschreven moet blijven worden, dat hij graag onderscheid wil kunnen maken tussen ‘zeesluizen’ en ‘zes luizen’.
• Een andere verandering is het verdwijnen van de ‘sch’ aan het einde van een woord als het ook met een ‘s’ af kan. Mensch wordt mens. ‘Nederlandsch’ wordt ‘Nederlands’. Wel komen op deze regel een aantal uitzonderingen. Dat is ‘logisch’ zegt een Kamerlid van de SDAP. Verder worden er een aantal woorden aangepast aan de wijze dat men ze uitspreekt: ‘photograaf’ wordt bijvoorbeeld ‘fotograaf’ en ‘cigaret’ wordt ‘sigaret’ en zo zijn er nog een paar. Ook wordt het gebruik van de  ‘n’ aangepast. Zo wordt het ‘in de boom’  in plaats van ‘in den boom’. Een voorstel van de ‘Vereniging tot Vereenvoudiging van onze Spelling’ om de uitgang ‘-lijk’ te vervangen door’-lik.’ wordt niet overgenomen. Het wordt dus niet ‘lelik’ maar blijft ‘lelijk’.
• Niet iedereen is voorstander van een nieuwe spelling. In de Tweede Kamer wordt zelfs een motie tegen de verandering aangenomen, maar minister Marchant legt die ter zijde, waarop de Tweede Kamer het er bij laat zitten.
• Op 20 oktober is er de start van een vliegwedstrijd  van Londen naar Melbourne, de zogeheten Melbourne Race, de langste vliegwedstrijd ooit gehouden.

• Er doen twintig vliegtuigen aan mee. Er zijn twee klassen. Een snelheidsklasse en een handicapklasse, waarbij rekening  wordt  gehouden met de kruissnelheid en het gewicht van het vliegtuig, inclusief passagiers en post. De KLM doet mee met de Uiver, een DC 2. De snelheidswedstrijd wordt op 22 oktober gewonnen door een Engels vliegtuig met 71 uur vliegtijd. De Uiver komt na 90 uur vliegen op 23 oktober als tweede aan, maar wint daarmee wel de handicapklasse wat tot veel vreugde leidt in Nederland, waar de race op de voet wordt gevolgd.
• Bijna had de Uiver Melbourne niet gehaald. Bij een tussenlanding in Albury in Australië raakt het vliegtuig vast in de modder, maar dankzij de burgers van de stad die de DC2 los trekken, kan er toch worden verder gevlogen.

22 oktober; Albury, Australië. Een grote groep mannen trekt aan touwen de Uiver uit de modder

• Op 24 november wordt in Amsterdam aan de Linneausstraat een kunstijsbaan geopend. (Er wordt geadverteerd dat het de allereerste kunstijsbaan in Nederland is, maar dat is niet juist. In 1880 was er al een kleine kunstijsbaan in Amsterdam, gelegen naast Circus Carré aan de Amstel). De opening in 1934 wordt verricht door de Olympisch kampioene kunstschaatsen Sonja Henie. Als twee dagen later bekend wordt gemaakt dat ze die middag nog een extra gratis show voor kinderen geeft, komen daar 16.000 kinderen op af. De politie heeft de grootste moeite om alles in goede banen te leiden. (De kunstijsbaan wordt geen succes. Een seizoenkaart voor kinderen kost acht gulden en dat hebben veel ouders in de crisistijd er niet voor over. In 1940 zal de baan gesloten worden.)
• Het Centraal Bureau voor de afgifte van Bewijsstukken en Rijvaardigheid (CBBR) past in 1934 de duur van het rijexamen aan. Moest tot voorheen de kandidaat gedurende een kwartier bewijzen dat hij de rijvaardigheid beheerst, vanaf 1934 is dat een half uur.
• Aan het einde van het jaar is het aantal werklozen met zo’n 35.000 stuks gedaald naar 527.000 werklozen. De daling komt geheel voor rekening van mannen. Het aantal werkloze vrouwen (60.000) is gelijk gebleven.

1935: Amsterdam; foto genomen op  7 januari  2024

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1935?

• In 1935 stijgt de werkloosheid naar een recordhoogte. Er zijn 594.000 mensen werkloos. Dat is liefst 19,4% van de beroepsbevolking.  Van de mannen is van de beroepsbevolking zelfs 21% werkloos. (Pas in 2013 zal er een hoger absoluut aantal werklozen worden genoteerd (613.000) maar dan is de beroepsbevolking bijna twee keer zo groot.)
• Er zijn ook veel jongeren die werkloos zijn. Sommigen hebben nog nooit een baan gehad. Een aantal organisaties, zoals de ‘Centrale voor Werklozenzorg’, de ‘Nationale Rooms-Katholieke commissie’ en de ‘Moderne Centrale’ openen tijdens de crisisjaren daarom werkkampen voor werkloze jongeren. De doelstelling van deze kampen is ‘het behoud van werklust van de jongeren’. In 1935 worden onder andere werkkampen in Ede, Oostvoorne, Bussum en Eerde geopend. In totaal zijn er verspreid over het land meer dan zestig werkkampen voor jongeren. De kampen zijn bedoeld om werkloze jongeren  – veelal in de leeftijd van 16 tot 24 jaar – te laten wennen aan werk. In totaal verblijven de jongeren er acht weken. Het is op vrijwillige basis. Op zaterdagmiddag gaan ze per fiets naar huis – alle jongeren wonen op maximaal 45 km afstand van een kamp – en komen dan op maandagmorgen weer terug. Ze slapen er in barakken.

1935; werkkamp ’t Wijde Veld in Ede

• Het is hard werken voor de jonge werklozen. Ze moeten acht uur per dag aan het werk. Er wordt voornamelijk gewerkt in de natuur o.a. aan bosonderhoud, ontginningen van natuurgebieden, graven van vijvers en wegenaanleg. ’s Avonds is er tijd voor cursussen – de jongeren moeten verplicht één of twee cursussen doen, bijvoorbeeld lezen, schrijven, geschiedenis, aardrijkskunde, handenarbeid of EHBO –  en ontspanning (sjoelen en kaartspelen). Bij de opening van het kamp in Eerde houdt de minister van Sociale Zaken mr. Slingenberg een toespraak: “[…] Maar niet minder waardering heb ik voor de honderden jonge mensen, die begrepen hebben dat het doelloos rondlopen verderfelijk voor hen is en die zich met groot enthousiasme hebben opgegeven om enige maanden in een werkkamp te verblijven. Zij weten, dat daar gearbeid moet worden, stevig gearbeid zelfs, doch zij begrijpen ook, dat een dergelijke arbeid hen meer weerbaar maakt in den moeilijke strijd om het bestaan.” 

1935; De werkloze jongeren maken paden schoon op landgoed De Ginkel in Ede en egaliseren er de paden.

• Op 13 januari wordt het ‘Comité tot Verdediging van de Vrijheid van Arbeid voor de Vrouw’ opgericht. Veel vrouwenorganisaties sluiten zich bij het comité aan, maar niet de Rooms-katholieke Vrouwenbond en de Christen Vrouwenbond die het grotendeels eens zijn met het kabinetsbeleid ten aanzien van de rol van de vrouw in de samenleving.
• De doelstelling van het comité is het strijden voor het recht op arbeid voor de vrouw door middel van acties tegen wetsontwerpen, voorontwerpen van wet en circulaires die dit recht wilden beperken, zoals een wetsontwerp van minister Slingenberg. Dit wetsontwerp houdt een aanpassing van de Lagere Onderwijswet in. Volgens het voorstel van minister Slingenberg van Onderwijs moeten gemeenten alle onderwijzeressen die gaan trouwen ontslaan.
• In de Tweede Kamer wordt fel over dit onderwerp gediscussieerd. Vooral de linkse partijen zijn fel tegenstander. De grootste fractie, de katholieke RKSP, is daarentegen een groot voorstander. Het gaat hun, zoals ze zeggen, om het ‘gezinsbelang’. “Wanneer men zich indenkt in het leven van de gehuwde onderwijzeres, die na een volle dagtaak thuiskomt, haar correctie heeft te doen en de voorbereiding voor den volgenden schooldag, dan vraagt men zich af, hoe het mogelijk is, dat deze vrouw  dan nog tijd zou weten te vinden tot het scheppen van een sfeer van gezelligheid in haar huis, tot het verzorgen van haar kinderen en de leiding van de opvoeding. De kinderen hebben hun moeder nodig, niet alléén de kleine, maar meer nog — zelfs vooral — de grote en die taak kan niet door een huishoudster worden overgenomen.”, aldus het katholieke Kamerlid mejuffrouw Meijer. Ook een zwangere onderwijzeres voor de klas vinden ze maar niks. Het verzet van het comité tegen de wet baat niet. De wet wordt aangenomen. De  onderwijzeressen die gaan trouwen worden eervol ontslagen, niet op hun trouwdag maar op de dag erna,
• Vanaf 16 april worden verspreid over tien dagen in de provincies verkiezingen voor de Provinciale Staten gehouden. Het is de eerste keer dat de NSB aan een verkiezing mee doet. Ze halen 7,9% van de stemmen – in Limburg zelfs 11,6% – en worden daarmee de vijfde partij van het land. De RKSP en de SDAP blijven de twee grootste partijen. In de Eerste Kamer – die wordt gekozen door leden van de Provinciale Staten – behoudt de RKSP zijn 16 zetels (van de 50 zetels) en de SDAP zijn 11 zetels. De NSB – aan het einde van het jaar hebben ze 50.000 leden – komt met 2 zetels in de Eerste Kamer. Die gaan ten koste van de liberalen.
• Op 19 april wordt in Wassenaar het landgoed Duinrell opengesteld voor publiek. Er staan een paar speeltoestellen. Ook kunnen bezoekers versnaperingen kopen en een kopje thee. Een entreekaartje kost 15 cent.
• Op 1 mei wordt in Den Haag het Gemeentemuseum geopend. Het is een ontwerp van de architect Berlage. Zelf maakt hij de opening niet mee. Hij is een jaar eerder op 68-jarige leeftijd overleden. Het museum met het opvallende metselwerk van gele bakstenen is onder leiding van zijn schoonzoon voltooid.  (Tegenwoordig heet het Gemeentemuseum het Kunstmuseum.)
• Begin mei breekt er in Uden een mazelenepidemie uit. Negen kinderen overleven de ziekte niet.
• Op 27 mei opent in Emmen het Noorder Dierenpark haar deuren. Het is een particulier initiatief van Willem Sjuck Oosting met familiegeld, aangelegd op grotendeels familiegrond. Zijn filosofie is dat dieren in een dierentuin in een zo’n natuurlijk mogelijke omgeving gehuisvest moeten worden en niet in kooien. Veel dieren worden in de week voor de opening per trein aangevoerd. Op de openingsdag bezoeken 5.000 mensen de dierentuin.
• In juli verongelukken binnen een week tijd drie KLM-vliegtuigen. Zondag 14 juli verongelukt op tweehonderd meter afstand van Schiphol de Fokker XXII Kwikstaart (zes doden waarvan vier bemanningsleden en twee passagiers). Drie dagen later raakt de DC-2 Maraboe bij een ongeluk in Bushir in Iran in brand (geen slachtoffers, iedereen kan op tijd uit het vliegtuig komen; de berichten in de Nederlandse kranten dat de passagiers daarna hun reis per kameel hebben voortgezet blijken naderhand niet juist te zijn.) en op zondagochtend 20 juli stort de DC2 De Gaai neer bij San Giacomo in Zwitserland (alle 13 mensen aan boord komen bij dit ongeluk om het leven.) Al eerder dat jaar (op 6 april) is ook al een KLM-toestel neergestort. Bij een ongeluk in Duitsland stort de Leeuwerik – KLM heeft in die jaren de gewoonte om elk vliegtuig een vogelnaam te geven – neer. Hierbij vallen zeven doden, inclusief de bekende piloot Pim Soer.
• Het ongeluk van de Fokker F 22 de Kwikstaart op 14 juli komt door motorproblemen kort na de start. Beide motoren aan de linkervleugel vallen uit. De piloot probeert nog om te keren en een noodlanding te maken, maar het toestel  belandt op 200 meter afstand van de luchthaven Schiphol, vlakbij de in aanleg zijnde verkeersweg tussen Den Haag en Amsterdam, tegen een talud en vliegt vervolgens in brand.

14 juli Schiphol; Het brandende toestel kort na de crash.

• Passerende wielrenners zien het gebeuren en rennen op het brandende toestel af. Ze slagen er in om twaalf passagiers uit het brandende toestel te halen, waarvan er vijf licht gewond zijn. Twee Engelse passagiers overleven de noodlanding echter niet. Ook de vier bemanningsleden overleven het niet. De deur van de cockpit is ontzet, waardoor ze het brandende toestel niet kunnen verlaten. De KLM stelt later dat de vier bemanningsleden al bij de crash zijn gedood en niet levend zijn verbrand, maar de wielrenners verklaren dat ze de bemanning op de ramen en op de deur hebben horen bonzen.

15 juli; Schiphol. Een dag na het ongeluk. Het uitgebrande wrak ligt nog op het talud, De verkeersweg in de Haarlemmermeer staat vol met belangstellenden. Door een misverstand wordt het wrak door de KLM verkocht aan een sloper uit Sloten. Deze stelt vervolgens de wrakstukken ten toon tegen betaling van een dubbeltje. Onderdelen van het vliegtuig worden als souvenir verkocht. Als de KLM hiervan kennis verneemt, kopen ze snel het wrak van de sloper terug.

• Op 16 juli kondigt de ‘Vereeniging van Tilburgsche Fabrikanten van wollen stoffen’ vanwege de slechte gang van zaken in de textielindustrie een loonsverlaging af van 10 procent. De bonden gaan in overleg met de werkgevers en komen een loonsverlaging overeen van 5%, maar de arbeiders gaan hier niet mee akkoord. Er breekt daarop een wilde staking uit. Op het hoogtepunt van de staking in september staken zo’n 4.000 man die, omdat het een wilde staking is, geen geld van de bonden krijgen. Wel krijgen ze her en der steun van sympathisanten. Zo sturen landarbeiders uit Groningen een wagonlading aardappels naar Tilburg. Op 26 september komt er einde aan de wilde staking en gaan de arbeiders weer aan het werk tegen een 5% lager loon, wat ze eerder hadden afgewezen. Wel betalen de werkgevers 40 % van het ingehouden loon en het loon van drie kermisdagen waarvoor de Tilburgse arbeiders normaal gesproken vrij voor krijgen. Na afloop van de staking wordt een aantal leiders van de wilde staking ontslagen.
• Op 13 september komt er nieuwe Wegenverkeerswet. Door allerlei praktische redenen – er moet eerst nog van alles georganiseerd worden;  plus de uitbraak van de Tweede Wereldoorlog – treed de wet pas 15 jaar later daadwerkelijk in werking. In de wet wordt onder andere het rijden onder invloed strafbaar gesteld.
• Op 16 september wordt in Rotterdam door Feyenoordspeler en international Puck van Heel de eerste paal de grond in geslagen van een nieuw voetbalstadion, de Kuip.
• Vanwege de inval van Italië in Abessinië verbiedt Nederland in oktober de uitvoer van wapens naar Italië.
• Op 3 oktober begint er in Amsterdam een tweekamp om de wereldtitel schaken tussen de Nederlandse kampioen Max Euwe en Aleksandr Aljechin. Deze geëmigreerde Rus is sedert 1927 de wereldkampioen schaken. Voor een vergoeding van tienduizend gulden is hij bereid om een match om de wereldtitel tegen Max Euwe spelen. Sponsoren brengen dit bedrag op. Euwe zelf krijgt geen geld, maar de gemeente Amsterdam – hij is leraar wiskunde op een meisjeslyceum – geeft hem wel vrijaf voor de match, mits hij zelf zorgt voor een vervanger. Afgesproken wordt dat de eerste speler die ten minste zes partijen wint en meer dan 15 punten haalt de tweekamp wint.

Amsterdam 6 oktober 1935. Max Euwe (rechts) en Aljechin in actie tijdens de tweede partij in de Militiezaal van het Bushuis aan het Singel in Amsterdam. Op de achtergrond is een 17e-eeuws schuttersstuk te zien.

• De eerste partij van de match wordt op 3 oktober 1935 gespeeld in het Amsterdamse Carltonhotel.  De tweekamp trekt vervolgens  door het hele land. Er wordt gespeeld in Amsterdam (op meerdere locaties waaronder de effectenbeurs en Café van Klaveren), in Den Haag (in Hotel de Witte Brug; Aljechin wordt er niet herkend en wordt in eerste instantie de toegang ontzegd), in Delft (in de studentensociëteit Paris in aanwezigheid van leden van het corps en een minister), in Rotterdam, in Utrecht, in Gouda (in de Sociëteit Ons Genoegen), in Groningen (in hotel Frigge), in Baarn (in het Badhotel), in Den Bosch (in het Casino), in Eindhoven (in het Philips Ontspanningsgebouw), in Zeist, in Ermelo (in het Gebouw van het Christelijk Volksbelang) en in Zandvoort (in zaal Monopole).

19 november 1935; Groningen; Hotel Frigge. Euwe en Aljechin verzoeken het publiek om de grootst mogelijke stilte.

• De negende partij van de tweekamp wordt in Amsterdam gespeeld in het Meisjeslyceum aan de Reinier Vinkeleskade, waar Euwe les geeft. Met een roulatiesysteem mogen de leerlingen tien minuten vooraan in de toneelzaal zitten om te kijken naar twee zwijgend tegenover elkaar zittende mannen, waarvan er een hun leraar is. Euwe verliest de partij.
• De laatste partij wordt op 15 december in Bellevue in Amsterdam gespeeld. Na 29 partijen staat het 15-14 voor Euwe. Beiden hebben inmiddels meer dan zes partijen gewonnen. Bij winst of remise is Euwe wereldkampioen. Er zitten 2.000 toeschouwers in de zaal. Buiten staan in de sneeuw nog een paar honderd mensen te wachten op de uitkomst van de partij. Politie te paard houdt de orde .

• Aljechin verschijnt bij de 30ste partij in een rokkostuum. Hij heeft zich er kennelijk bij neergelegd dat hij de tweekamp gaat verliezen. De partij eindigt in remise en Euwe is wereldkampioen. Na afloop pakt Aljechin de hand van Euwe en roept: “Es lebe Schachweltmeister Euwe! Es lebe Schachliebend Holland.” Dat Nederland schaak-enthousiast is geworden, daar heeft Aljechin gelijk in. Meer dan tienduizend schaakliefhebbers schrijven zich na de tweekamp in als nieuw lid van de schaakbond.
• In november presenteren de SDAP en het NVV een ‘Plan van de Arbeid’ om uit de economische crisis te komen. Het is een alternatief voor de plannen van de regering. De kerngedachte van het plan is dat grote investeringen van de overheid moet zorgen voor bestaanszekerheid en een behoorlijk levenspeil. Daarnaast moet de economische structuur worden versterkt door een versnelde en planmatige industrialisatie. Het bedrijfsleven moet volgens het plan worden geleid door nieuw te vormen bedrijfschappen met aan de top een Centraal Economische Raad. Het plan is opgesteld door de economen Hein Vos en Jan Tinbergen. Ook de latere premier Willem Drees is betrokken bij het opstellen van het plan.
• In 1935 verschijnt het kinderboek ‘Arendsoog’, gevolgd door een jaar later het boek ‘Witte Veder’. Het zijn de eerste twee delen van een serie wildwestverhalen met in de hoofdrollen Arendsoog en zijn vriend de indiaan Witte Veder. De boeken zijn geschreven door Jan Nowee. (Als deze in 1958 na 20 delen geschreven te hebben plotseling overlijdt, neemt zijn zoon Paul Nowee het over. Deze schrijft tot aan zijn dood in 1993 nog 43 delen uit de Arendsoog-reeks..

1936: Leiden; foto genomen op 28 december 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1936?

• In de eerste week van januari gaat de nieuwe wereldkampioen schaken Max Euwe na een afwezigheid van drie maanden weer aan de slag als leraar wiskunde op het Meisjeslyceum in Amsterdam. Hij wordt enthousiast door de leerlingen onthaald.

Amsterdam ; januari 1936; Wereldkampioen schaken Max Euwe keert terug op het Meisjeslyceum in Amsterdam.

• Op 19 januari maakt het West-Indisch Bedrijf, de nieuw opgerichte Antilliaanse tak van de KLM, met een klein vliegtuig een proefvlucht van Willemstad op Curaçao naar een pas aangelegde korte landingsbaan op het midden van Bonaire. Vanaf mei onderhoudt het West-Indisch Bedrijf een reguliere luchtdienst tussen de twee eilanden.
• Na het overlijden van prins Hendrik in 1934 gaat het hof in Nederland actiever op zoek naar een huwelijkspartner voor prinses Juliana, die op dat moment 25 jaar oud is. Het koninklijk huis bestaat op dat moment nog maar uit twee personen. Koningin Wilhelmina en prinses Juliana. Wanneer Juliana geen kinderen krijgt, zal dit het einde betekenen van de Oranje-monarchie. Een huwelijkspartner moet protestant, buitenlander en van voldoende adel zijn. Koningin Wilhelmina ziet in de Zweedse prins Karl een goede kandidaat en organiseert in Londen een ontmoeting tussen prinses Juliana en prins Karl. Het klikt absoluut niet tussen de twee. Minister De Graeff van Buitenlandse Zaken schrijft aan de Nederlandse gezant in Berlijn: “Prinses afschuwelijk gekleed. Prinses komt overal te laat […], houding en uiterlijk optreden beneden peil […] Prins Karl kijkt HKH aan, zo werd gemeld, alsof hij een lepel wonderolie moet slikken.” Het wordt niks tussen prinses Juliana en de Zweedse prins. Er wordt daarom ook gekeken naar Duitsers als mogelijke huwelijkspartner.
• Iemand die zelf op zoek is naar een goede partij in Europa, liefst met veel vermogen, is de uit verarmde adel afkomstige Duitser prins Bernhard zur Lippe-Biesterfeld. Als hij hoort dat prinses Juliana in februari 1936 op wintersport gaat in Igls in Oostenrijk, gaat hij daar zelf ook op wintersport om zo via gemeenschappelijke vrienden kennis met haar te kunnen maken.

Oostenrijk; Igl 1936; prinses Juliana (tweede van rechts) op skiles, samen met twee hofdames. Links de skileraar.

• Op 11 februari ontmoeten prins Bernhard en prinses Julianan elkaar in Igls. Juliana vindt de Duitse prins charmant, Bernhard ziet vooral haar titel en vermogen. Het klikt en met Pasen en Pinksteren komt hij op uitnodiging  in Apeldoorn op bezoek in Paleis het Loo. Dat hij in de tussenliggende tijd twee andere rijke adellijke dames ten huwelijk vraagt – die dit beiden afwijzen – vertelt hij haar wijselijk niet.

Februari 1936; prinses Juliana (in het midden van de foto) is op wintersport in Igls in Oostenrijk. De dan nog voor het publiek onbekende fotograferende man links op de foto  –  hij wordt in de beschrijving van de foto niet genoemd – is de Duitser prins Bernhard zur Lippe-Biesterfeld.

• In maart ontstaan er grote politieke spanningen in Europa, onder andere door de Duitse bezetting op 7 maart van het Rijnland, wat in tegenspraak is met het Verdrag van Locarno uit 1925. De vraag is hoe Frankrijk, Engeland en België hierop zullen reageren. De Nederlandse regering besluit om enkele regimenten dienstplichtigen, die zouden afzwaaien, langer in dienst te laten blijven. “Het is in verband hiermede, dat de Regering besloten heeft de dienstplichtigen van de Regimenten Infanterie en van het Regiment Wielrijders, die thans voor eerste oefening onder de wapenen zijn en eerstdaags huiswaarts zouden keren, tot nader order in werkelijke dienst te houden. […] Het is beter, dat men later getuigen moet, dat de Regering wel heel erg voorzichtig.is geweest, dan dat haar, met hoe geringe kans ook, later verweten zou kunnen worden, dat zij gedut had op een tijd, dat waakzaamheid plicht was. […]”, aldus minister-president Colijn in een radiotoespraak op 11 maart. Een paar maanden later krijgen alle dienstplichtigen van de betreffende lichtingen alsnog Groot Verlof.
• Aan het einde van de toespraak vertelt Colijn dat de Nederlanders zich geen zorgen hoeven te maken. “Ik verzoek den luisteraars dan ook om, wanneer zij straks hunne legersteden opzoeken, even rustig te gaan slapen als zij dat ook andere nachten doen. Er is voorshands geen enkele reden om ongerust te zijn.” (Later zal het misverstand optreden dat Colijn het ‘Gaat u maar rustig slapen’ kort voor de Duitse inval in Nederland heeft gezegd. Hij was toen al geen minister-president meer. Colijn besluit zijn toespraak in 1936 met: “En daarmee, geachte luisteraars, laat ik u over aan de verpozing die de radio u pleegt te bieden.”
• Op 24 mei worden in alle rooms-katholieke kerken in Nederland een herderlijk schrijven van de bisschoppen voorgelezen waarin het lidmaatschap van de NSB voor katholieken wordt verboden.
• Op 16 juni opent koningin Wilhelmina in gezelschap van prinses Juliana bij Nijmegen een brug over de Waal. Het is op dat moment de grootste boogbrug van Europa. Tot dan moet men ter plekke met een veerpont de Waal oversteken.

Nijmegen juni 1936; Eén van de laatste keren dat de veerpont met auto’s  de Waal over steekt. Op de achtergrond is de boogbrug over de Waal te zien. De auto’s  en de bezoekers komen via  de brug niet meer bij de benedenstad in Nijmegen aan, maar in de bovenstad.

• De bouw, waarvoor Nijmeegse werklozen worden ingezet, heeft vijf jaar geduurd. (Als gevolg van de komst van de brug verplaatst een groot deel van de handel zich van de benedenstad waar de veerpont de bezoekers naar de stad brengt naar de bovenstad waar de brug ‘aankomt’ en zal de benedenstad uiteindelijk verpauperen.)

16 juni 1936; Nijmegen; De eerste auto’s en fietsers rijden over de zojuist geopende Waalbrug.

• Op 8 september wordt de verloving bekend gemaakt van prinses Juliana met prins Bernhard zur Lippe-Biesterveld. Het avondblad ‘Het Vaderland’ ziet kansen om de steeds slechter wordende relatie met Duitsland te verbeteren. De krant schrijft ‘[…] een nieuwe band tussen het Oranjehuis en het Duitse volk, met grote vreugde als een voorteken van een nieuwe toekomst waarin de wolken van een onvoldoend begrijpen van elkaar, die in de laatste jaren de horizon verduisteren, verlicht worden.” Het socialistische dagblad ‘Vooruit’ schrijft echter: ‘In het buitenland zal deze verloving, voor wat de fascistische landen aangaat, evenveel vreugde wekken, als zij in de democratische landen pijnlijke verwondering zal ontmoeten.“

8 september ; Den Haag, de officiële verlovingsfoto die aan de kranten wordt verstrekt.

• Wat de regering niet vermeldt, is dat prins Berhard in 1933 (uit opportunistische redenen) lid is geworden van de NDSAP. Een dag na zijn verloving zegt hij zijn lidmaatschap op. (Na de Tweede Wereldoorlog zal prins Bernhard altijd boos ontkennen dat hij lid is geweest, maar in 2023 wordt in zijn nagelaten persoonlijk archief zijn lidmaatschapskaart terug gevonden, die hij merkwaardigerwijze altijd heeft bewaard.)
• Op 16 september is er in de tuin achter het Paleis Noordeinde in Den Haag een fotosessie, waarop prinses Juliana en prins Bernhard samen op een tandem rijden. De fiets is voor de fotosessie door een fotograaf geleend van een fietsenzaak in de Elandstraat even verderop,  die hem binnen een half uur weer terug wil hebben.

Den Haag, 16 september. Juliana en Bernhard fietsen vrolijk samen op de tandem.

Den Haag, 16 september. Even later. Bernhard trapt niet meer en laat Juliana het zware werk doen.

• Op 27 september besluit Nederland als laatste Europese land –  Frankrijk en Zwitserland hebben op 25 en 26 september al ontkoppeld – om de koppeling van de gulden met de Gouden Standaard los te laten. ‘Nu het ene goudland na het andere den gouden standaard heeft moeten prijsgeven waarom zou nu de laatst overgeblevene het wel kunnen houden? Het was hard van de erepositie afstand te moeten doen en het besluit is der Regering dan ook onnoemelijk zwaar gevallen.’, aldus Colijn in een radiotoespraak. De Porceleyne Fles in Delft brengt een herdenkingsbord uit getiteld ‘De gulden los van het goud’, met de tekst:  ‘Al heeft ook de Gulden in eervollen strijd zijn gaafheid niet kunnen bewaren, Zijn kracht is nog groot, en eendrachtig beleid Zal Neêrland er wel bij doen varen. Sept 1936.’
• De loskoppeling is een discussie die al een aantal jaar loopt. Een jaar eerder leidt het toen niet loslaten van de koppeling tot een kortstondige kabinet-crisis, waarna er weer een nieuw kabinet komt met vrijwel dezelfde ministers. (Hierdoor wordt er achteraf wel gesproken over het kabinet Colijn II tot 1935 en kabinet Colijn III vanaf 1935.) Als reactie op de loskoppeling devalueert de Nederlandse gulden met zo’n 20%, met als  voordeel dat de concurrentiepositie van de Nederlandse industrie in het buitenland aanmerkelijk verbetert.
• Op 31 oktober 1936 ontploft tijdens werkzaamheden aan de Petrakis Nomikos een Griekse tanker die bij de N.V. Dok- en Werfmaatschappij Wilton-Fijenoord in Schiedam voor reparatie ligt. Tijdens het blussen vindt er een tweede ontploffing plaats. Er vallen 17 doden, waaronder twee brandweerlieden, en talloze gewonden.
• Op 9 december verongelukt in het Engelse Craydon de DC 2 ‘De Lijster’ van de KLM. In dichte mist vliegt het toestel, dat op weg is naar Amsterdam, direct na de start tegen een schoorsteen aan en stort boven op een huis neer. Van de 17 personen aan boord overleven alleen een stewardess en een passagier het ongeluk. Onder de omgekomen passagiers bevinden zich Juan de la Cierva, de uitvinder van de autogiro; een soort voorloper van de helikopter, en admiraal Lindman, de voormalig premier van Zweden.

Craydon, 10 december. De restanten van het neergestort toestel.

• De dichter Hendrik Marsman schrijft in 1936 tijdens een reis door Spanje het gedicht ‘Herinnering aan Holland’ met zijn bekende beginregels “Denkend aan Holland zie ik breede rivieren traag door oneindig laagland gaan, rijen ondenkbaar ijle populieren als hooge pluimen aan den einder staan”. (In 2000 wordt het gedicht bij een verkiezing uitgeroepen tot het gedicht van de eeuw.)
• Ook publiceert in 1936 Marsman samen met Simon Vestdijk de brievenroman ‘Heden ik, morgen gij’. Eveneens in 1936 schrijft Marsman een variant op het gedicht ‘Herinnering aan Holland”, dat ‘Denkend aan Holland’ heet. Dit gedicht begint met de regels ‘Soms heb ik heimwee naar dat land, en zijn zee. maar als ik denk aan de menschen wordt het verlangen gesmoord.’

De sombere variant van het gedicht van Marsman zoals door hem in maart 1937 gezonden naar ‘Der Clerke Cronike’; bron Literatuurmuseum

• Aan het einde van het jaar is het aantal werklozen licht gedaald naar 585.000 mensen. Dat zijn er 9,000 minder dan een jaar eerder. Nog steeds is zo’n 20% van de beroepsbevolking zonder werk.

1937: Fort Wierickerschans ; foto genomen op 20 augustus 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1937?

• Op donderdag 7 januari trouwen in Den Haag prinses Juliana en prins Bernhard. Ter gelegenheid van het huwelijk krijgt prins Bernhard de titel ‘Prins der Nederlanden.’ Voor de gemeentelijke registratie van het huwelijk hoeft het paar niet naar het stadhuis te komen, maar  komt de ambtenaar van de burgerlijke stand naar Paleis Noordeinde.

Den Haag 7 januari; Prinses Juliana tekent het huwelijksregister in de Kleine Balzaal van Paleis Noordeinde. De plechtigheid wordt rechtstreeks op de radio uitgezonden. In de vierkante boxjes zijn microfoons verstopt.

• Het kerkelijk huwelijk vindt plaats in de Grote of st. Jacobskerk in Den Haag.

7 januari 1937: Prinses Juliana en prins Bernhard met familie en gasten in de Grote of st. Jacobskerk in Den Haag. Een deel van de gasten moet tijdens de plechtigheid de hele tijd op de trap staan.

• Het huwelijk trekt veel publiek. Tijdens de rondrit door de stad staan de mensen rijen dik. Om wat te kunnen zien wordt er massaal gebruik gemaakt van periscoopkijkers die een handige zakenman ter plekke verkoopt.

7 januari 1937; Bij het Buitenhof maakt het publiek massaal gebruik van perioscoopkijkers om iets te zien.

• Op 8 januari vertrekken Juliana en Bernhard op huwelijksreis. De reis is vooral uitgestippeld door Bernhard. Ze reizen eerst af naar Krynica in Polen, waar ze vier weken verblijven. Bernhard heeft er veel familie en vrienden uitgenodigd, waarmee uitgebreid gefeest wordt. Dan vertrekken ze naar Boedapest om vandaaruit via Wenen naar Zell am See te reizen, waar ze op 17 februari koningin Wilhelmina ontmoeten die daar op wintersport is. Bernhard en Juliana nemen hun intrek in slot Mittersill in de gelijknamige plaats. Ook hier wordt druk gefeest met – zoals enkele buitenlandse media schrijven; de Nederlandse media zijn terughoudend – Europese prinsen, baronnen, freules, graven en gravinnen en leden van de Amerikaanse jetset.

Februari 1937; prins Bernhard, prins Juliana en twee onbekende dames, vermoedelijk hofdames,  in slot Mittersill  in Salzburg tijdens een feestje.

• Uiteindelijk verblijven Juliana en Bernhard vier weken op slot Mitterill. De Nederlandse regering begint zich ondertussen wat zorgen te maken. Het paar blijft wel lang weg en het volk, dat nog steeds zucht onder de economische crisis hoort verhalen over het stel dat maar door blijft feesten in het buitenland.
• Vanuit Mitterill  reizen Juliana en Bernhard in maart via Bologna naar Rome, waar ze bij een tante van Bernhard verblijven. De Telegraaf bericht: ‘Prinses en Prins leggen grote belangstelling aan den dag voor de Romeinsche oudheden.’ De volgende stop is Monte Carlo. Ook hier blijft het stel langer dan dat de regering lief is. Uit de Telegraaf: ‘Het prinselijk paar bevindt zich te Monte Carlo. Verblijf zal enige dagen langer duren, plannen om naar Parijs te vertrekken schijnen er voor het ogenblik niet te zijn”. De krant bericht verder over ‘het mooie weer aan de “Azurenkust”, een tochtje per motorboot van Juliana en Bernhard, lunch in Hotel de Paris, bezoek aan het Bataille des Fleurs in gezelschap van de prinses van Monaco, en tennispartijtjes’. Uiteindelijk reist het paar via Parijs, waar Juliana op advies van de tante van Bernhard allerlei modieuze kleren koopt, terug naar huis. Op 7 april zijn ze weer terug in Den Haag. Ze zijn dan drie maanden weg geweest.
• Op 15 maart gebeurt er een ernstig verkeersongeluk in het dorp Zoelen in de Betuwe. Er belandt een auto met vijf mannen in de LInge. Allen verdrinken. Uit de  Provinciale Geldersche en Nijmeegsche courant van 15 maart: “Hedenmorgen te vijf minuten voor negen kwam een gesloten vier-persoonsauto, waarin de heeren J. Stappershoef, 65 jaar, P. Luttervetl, 40 jaar, D. van Ojen, 32 jaar en A. van Ossenbrugge, 74 jaar oud, alsmede de 24-jarige chauffeur J. v. d. Berg, allen afkomstig uit het kleine dorpje Rijswijk (Gelderland) door het dorp Zoelen rijden, op weg naar de Paaschveemarkt te Tiel. Het trok de aandacht van de menschen, die passeerden, dat er blijkbaar iets aan de auto haperde, daar een ketting of stuk metaal werd medegesleept. Zij trachtten de aandacht van een der inzittenden daarop te vestigen, doch dezen hoorden het geroep niet en de auto reed in snelle vaart naar de houten brug over de sterk gezwollen Linge. Tot hun ontzetting hoorden de menschen een dreunende slag, gevolgd door een hevig gekraak en een zware plons. De geheele linkerbrugleuning was versplinterd en de auto was in de Linge geheel onder water terecht gekomen. Er waren slechts weinig menschen getuige van het ongeluk en deze snelden naar het café de Zoelensche brug, waarvan de eigenaar onmiddellijk haken haalde, om de inzittenden van de auto te hulp te komen. Het bleek echter al spoedig, dat dit een hopelooze onderneming was. De auto was over den kop geslagen en ongeveer midden in de rivier terechtgekomen.” 
• Twee maanden later rijdt er bij Alphen aan de Rijn ook een auto in het water. Hierbij vallen zes doden.
• Op 16 maart treden de revueartiesten Willy Walden en Piet Muijselaar vanwege ziekte van een artiest als invallers op in het AVRO-radioprogramma ‘De bonte dinsdagavondtrein’. Ze vertellen verkleed in jurken als de dames Snip en Snap allerlei grappen. Het is bedoeld als een eenmalig optreden. Het is echter zo’n succes dat ze gevaagd worden om vaker op te treden als de dames Snip en Snap. Uiteindelijk zullen ze veertig jaar lang met de Snip en Snap-revue door het land trekken.

1937; Een afbeelding van Snip en Snap in de AVRO-bode ter ere van de 50e uitzending van de Bonte Dinsdagavondtrein.

• In 1936 is in Spanje een burgeroorlog uitgebroken tussen de Republikeinen en de Nationalisten van generaal Franco. De Republikeinen worden onder ander gesteund door een internationale brigade, waarvoor communistische partijen uit diverse landen in Europa vrijwilligers voor oproepen. In Nederland doet de CPN dat en er reizen vanaf het najaar Nederlanders af om met de internationale brigade mee te nemen. De mensen die dat doen verliezen hiermee wel hun Nederlanderschap en als ze getrouwd zijn hun echtgenotes ook.
• De Nederlandse regering is niet gediend van deze activiteiten. In maart 1937 neemt de Tweede Kamer daarom de wet “Voorbehoud tot het nemen van maatregelen met het oog op de vijandelijkheden in Spanje” aan, die de regering de ruimte gaf om alle maatregelen te treffen die ze noodzakelijk acht in verband met de Spaanse Burgeroorlog, gevolgd door een koninklijk besluit in juni “strekkende om het dienstnemen bij één der strijdende partijen in Spanje te beletten” Hierdoor wordt het CPN verboden om vrijwilligers te werven. (In het  oktober 1938 trekt de internationale brigade zich terug. Uiteindelijk hebben er zo’n 600 Nederlandse vrijwilligers meegevochten in de Spaanse burgeroorlog.)
• Op 22 april komt er een nieuwe IJkwet tot stand die de wet uit 1869 vervangt. De wet bevat allerlei nieuwe regels ten aanzien van maten, gewichten en meet- en weegwerktuigen. Zo wordt in de wet vastgelegd dat gram en kilogram de eenheden van gewicht zijn die de handel mogen gebruiken. De winkels mogen hierdoor de prijzen van hun producten niet meer weergeven in prijzen per ons en per pond. Wie toch bijvoorbeeld appels per pond aanprijst kan een boete krijgen. Ook komt er een ‘Dienst van IJkwezen’ die de consument moet beschermen en apparatuur van bedrijven gaat controleren zoals weegschalen.
• Op 26 mei worden er verkiezingen voor de Tweede Kamer gehouden. De RKSP winnen drie zetels en blijven met nu 31 zetels (van de 100) veruit de grootste partij, ruim voor de SDAP die met 1 zetel winst uitkomt op 23 zetels. De ARP van Colijn wint, net zoals de RKSP, ook drie zetels en komt op 17 zetels. De NSB komt met vier zetels in de Tweede Kamer.  Ten opzichte van de Provinciale Staten verkiezingen van 1935 is hun percentage stemmen echter wel gehalveerd. De RKSP, de ARP en de CHU vormen met zijn drieën een kabinet dat net zoals het vorige kabinet onder leiding komt te staan van Hendrik Colijn van de ARP.
• In de zomer verhuist international Beb Bakhuys, die op dat moment als de beste Nederlandse voetballer wordt gezien, van het Zwolse ZAC naar VVV uit Venlo. Deze club stelt hem een sigarenzaak ter beschikking. De KNVB merkt daarop Bakhuys aan als professional en schorst hem voor de Nederlandse voetbalcompetitie, waar alleen amateurs aan mogen deelnemen.  Bakhuys vertrekt daarop naar Frankrijk, waar hij gaat spelen voor FC Metz. Hij krijgt een tekengeld van 22.000 gulden en een maandsalaris van 600 gulden.
• Ondanks dat de economie aan herstellen is en de werkloosheid eindelijke een daling heeft ingezet, blijft het aantal werklozen nog steeds hoog, meer dan 500.000 stuks. In de troonrede van september leest koningin Wilhelmina het volgende voor: “Het temperen van de gevolgen der werkloosheid voor hen, die daarvan slachtoffer blijven, beschouwt de Regering als een harer voornaamste plichten. Wettelijke regelingen betreffende werkloosheidsverzekering en steunverlening zullen worden voorbereid. Voortgegaan zal worden met de uitvoering van openbare werken als middel tot werkverruiming, met de werkverschaffing en met het culturele werk voor de werklozen.”

Oktober 1937: Een werkloze man loopt met een billboard over de Brink in Deventer. Op het bord staat de tekst “WIE HELPT mij aan WERK. Onverschillig wat. Ik ben bekend met banketbakken en ben een beschaafd en goed verkoper. Gerards. Binnenweg Twello”  (Het betreft hier de 22-jarige Johannes Gerards uit Twello. Op 11 mei 1940 zal hij als dienstplichtig soldaat sneuvelen in gevecht met de Duitsers in de duinen bij Wassenaarse Slag.)

• Op 29 november botst prins Bernhard op de Muiderstraatweg bij Diemen met zijn Ford Cabriolet achterop een zandwagen. De oorzaak is dat prins Bernhard veel te hard rijdt, naar verluidt rijdt hij 160 km per uur. Zijn opgevoerde auto (hij heeft de 85 pk motor laten vervangen door eentje van 124 pk) is total loss en prins Bernhard slaat met zijn hoofd tegen de voorruit. Hij heeft een hersenschudding en een grote snee in zijn voorhoofd. Hij wordt opgenomen in het Amsterdamse Burgerziekenhuis. Ook de hofjager van paleis Soestdijk, een zekere Willem Spek, hij zit als passagier in de auto van prins Bernhard; ze zijn op weg naar een jachtpartij in Rozenburg, raakt bij de botsing gewond. Hij heeft een gebroken knieschijf en hoofdletsel – hij houdt er blijvende klachten aan over. De inmiddels hoogzwangere prinses Juliana logeert om dichtbij haar echtgenote te zijn gedurende een aantal weken in het ziekenhuis waar Bernhard verblijft, dit totdat de prins voldoende hersteld is om naar huis te mogen gaan.

November 1937. De auto van prins Bernhard na het ongeluk.

november 1937; links de auto van prins Bernhard; in het midden de vrachtauto met zand waar hij achterop reed.

• Aan het eind van het jaar is de werkloosheid gedaald van 585.000 werklozen naar 502.000 werklozen Dat is weliswaar een daling van 83 duizend stuks, maar nog steeds is ruim 15% van de beroepsbevolking werkloos.

1938: Naaldwijk; foto genomen op 16 augustus 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1938?

• Op 1 januari wordt de N.V. Nederlandsche Spoorwegen (de NS) opgericht. Het is een fusie van de twee grote Nederlandse spoorwegmaatschappijen: de ‘Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij’, bekend van het Station Holland Spoor in Den Haag, en  de ‘Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen’, bekend van het andere station in Den Haag, het Staatsspoor-station (het huidige Centraal Station). Alle aandelen komen in handen van de staat.
• Op 31 januari wordt in Baarn prinses Beatrix Wilhelmina Armgard van Oranje-Nassau geboren, waarmee er een eventuele troonopvolgster voor prinses Juliana is. Of Beatrix daadwerkelijk later koningin kan worden, hangt af van de vraag of Juliana nog een jongetje zal baren of niet. Een eventuele latere zoon zou namelijk voor gaan. (Pas sedert de grondwetswijziging van 1983 gaan mannelijke nakomelingen niet meer voor op vrouwelijke nakomelingen als troonopvolger.)
• In het voorjaar vindt er een wijziging van de grondwet plaats. Eén van wijzigingen houdt in dat ‘het inkomen der Konings’ verminderd wordt van 1,2 miljoen gulden per jaar naar 1 miljoen gulden. Daar staat tegenover dat de gemaal van de regerende koningin – lees prins Bernhard – een jaarlijks inkomen krijgt van 200.000 gulden. Ook krijgen nu alle leden van het Koninklijk gezin vrijstelling van belasting, niet alleen de koning(in). De bedragen kunnen overigens volgens de Grondwet in de jaren er na via een gewone wet worden gewijzigd.
• Ook maakt de nieuwe grondwet het mogelijk dat er een minister zonder portefeuille in het kabinet komt en tevens verbiedt de grondwet nu dat een lid van het kabinet ook tegelijkertijd lid van de Eerste of Twee Kamer kan zijn. Hij kan zichzelf dus niet meer ‘controleren’. Ook wordt in de grondwet vastgelegd hoe hoog de schadeloosstelling – het salaris – van de Kamerleden zal bedragen, namelijk 4.500 gulden per jaar, plus een pensioenregeling. De voorzitter krijgt 5.000 gulden extra. Ook deze bedragen kunnen volgens de grondwet later via gewone wetten worden aangepast.
• In juni vindt in Frankrijk het derde WK-voetbal plaats. Nederlands-Indië is er het eerste Aziatische land dat aan een WK deelneemt. Van de Wereldvoetbalbond moeten ze eerst een kwalificatiewedstrijd spelen tegen Japan en daarna tegen Amerika, maar deze beide landen trekken zich terug, waardoor ze zonder te spelen naar het WK in Frankrijk mogen. Daar komen ze eind mei na een wekenlange boottocht aan. Op 5 juni spelen ze in de eerste ronde tegen Hongarije. Ze verliezen met 6-0 en kunnen direct weer naar huis. Ook Nederland verliest in de eerste ronde (met 3-0 na verlening van Tsjecho-Slowakije) en is ook direct uitgeschakeld. Op 26 juni spelen Nederland en Nederlands-Indië in Amsterdam nog een wedstrijd tegen elkaar. Nederland wint met 9-2.
• Naar aanleiding van de toenemende stroom vluchtelingen uit Duitsland, vooral Joodse vluchtelingen en ook een aantal zigeuners, wordt in het voorjaar het Nederlandse vluchtelingenbeleid aangescherpt. De regering wil dat er geen vluchtelingen het land meer binnen komen. Het is te duur geworden om vluchtelingen op te vangen en er is al te weinig werk voor de Nederlanders, laat staan dat er nog wat te doen is voor de nieuwkomers, aldus de minister van Justitie Goseling.
• Hij laat een circulaire verschijnen waarin staat: ‘Een vluchteling zal voortaan als een ongewenscht element voor de Nederlandsche maatschappij en derhalve als een ongewenschte vreemdeling te beschouwen zijn, die derhalve aan de grens geweerd, en binnenslands aangetroffen, over de grens gebracht zal moeten worden.’
• Zo worden tien Joodse vluchtelingen die toegang tot de St-Jozefskerk van Kerkrade hebben gezocht – vijf vluchten er uit de kerk weg nadat ze zijn ontdekt, maar worden even later op het station van Heerlen opgepakt; de andere vijf worden in de kerk opgepakt – de grens met Duitsland overgezet. Ook elders komen soortgelijke gebeurtenissen voor zoals in Winterswijk.

Maart 1938;  Op station Winterswijk worden vijf Oostenrijkse vluchtelingen met hardhandig politieoptreden weer op de trein naar Borken in Duitsland gezet.

• Nederland is niet het enige land dat vluchtelingen weert. Ook Zwitserland en de Scandinavische landen sluiten hun grenzen voor Joodse vluchtelingen. Alleen vluchtelingen die met papieren kunnen aantonen dat ze op doorreis zijn naar bijvoorbeeld Engeland, worden in Nederland nog tijdelijk toegelaten. Wie de juiste papieren niet heeft wordt onverbiddelijk teruggestuurd naar Duitsland, zoals een alleenreizend jongetje van zeven jaar overkomt dat met de trein in Beek aankomt. Ook een groep van 36 Joodse vluchtelingen die, als ze op het station van Zevenaar horen dat ze terug moeten, zich schreeuwend op de grond gooien en roepen dat ze nog liever zelfmoord plegen dan teruggaan, wordt op de trein terug gezet. Het leidt tot verontwaardigde Kamervragen van de oppositie, maar minister Goseling antwoordt dat het allemaal niet zo dramatisch was als de ‘tendentieuze’ berichtgeving had doen geloven.
• Een ander geval van een Joods iemand die teruggestuurd wordt en de publiciteit haalt, is dat van Friedrich Wolf, een 14-jarige jongen uit Essen. ‘Hij is in Aalten met vakantie met een bezoektermijn van dertig dagen. Zijn vader is hier al met een tijdelijke verblijfsvergunning in afwachting van de laatste benodigde papieren om te kunnen emigreren. Toch wordt Friedrich op 9 oktober 1939 over de grens gezet, aldus een melding van burgemeester Monnik.’ (Bron Collectie Gelderland)
• Er zijn echter ook Nederlanders die de vluchtelingen proberen te helpen. Een van degenen die tegen de regels van de regering in actief vluchtelingen Nederland binnenhaalt is de Dinxperlose burgemeester Verbeek. Hij reist naar Duitse concentratiekampen om Joodse gevangenen vrij te krijgen, laat vervolgens een bevriende drukker persoonsbewijzen voor hen maken en geeft ze als burgemeester een verblijfsvergunning. Niet iedereen is enthousiast over zijn acties. Er wordt eind december een aanklacht tegen hem ingediend. Hij wordt geschorst en ondanks dat de rechter hem in 1939 vrijspreekt, wordt hij oneervol ontslagen. (Pas in 1990 krijgt hij postuum eerherstel.)

Burgemeester Hendrik Jan Verbeek van Dinxperlo omstreeks 1931

• In de zomer van 1938 wordt in Den Haag een tentoonstelling
  over oliewinning in Nederlands Indië gehouden. Op het tentoonstellingsterrein De Mient staat niet alleen een kopie van een Javaans huis, maar wordt er ook een complete boorinstallatie neergezet, waarmee men ook echt gaat boren om het zo realistisch mogelijk te laten lijken.

juni 1938; Den Haag. Het nagebouwde Minangkabause huis op het tentoonstellingsterrein De Mient. Verzameling Haags Gemeentearchief.

Den Haag 6 juni; de opening van de expositie. Het publiek staat bij een boorinstallatie, waarmee tijdens de tentoonstelling daadwerkelijk wordt geboord. Verzameling Haags Gemeentearchief.

• De boring wordt gedaan door de Bataafse Oliemaatschappij. Als men na 6 weken boren een diepte van 450 meter heeft bereikt. zien de mannen die de installatie bedienen tot hun grote verbazing opeens sporen van olie in de opgehaalde grond. Er blijkt olie onder Den Haag en omgeving te zitten. (Op de plek waar de olie is aangetroffen zal geen olie worden gewonnen – het terrein bevindt zich midden in een woonwijk – maar in de omgeving van Den  Haag, onder andere in Rijswijk, Delft en Wassenaar, wordt na de Tweede Wereldoorlog wel olie opgepompt.)
• Op 28 augustus sluit in Sittard iemand van Circus Friso het hok van de leeuwenkooi niet goed, waardoor de twee leeuwen even later het hok uitlopen. Eén van de leeuwen loopt de lege tent van het circus in, waar hij direct wordt opgemerkt. Hij wordt even later weer opgesloten. De andere leeuw, Asor genaamd, loopt echter over het plein waar het circus staat naar de tegenoverliggende kerk waar net een mis bezig is. Hij loopt door de openstaande deuren de volle St-Michielskerk binnen, waar zijn komst groot opzien baart en voor paniek zorgt. De leeuw doet echter niks en gaat rustig voor het altaar liggen, waarna even later Carlo Stevens, de dompteur van het circus, de leeuw komt ophalen die zich gewillig laat meevoeren. (In 1939, vlak voor de Tweede Wereldoorlog, moet Carlo Stevens zijn leeuwen laten inslapen. Er geldt een reisverbod voor circussen en er is te weinig  vlees voor de leeuwen.)
• De ontsnapte leeuw in de kerk in Sittard in 1938 zorgt voor internationale media-aandacht. Diverse buitenlandse kranten en weekbladen schrijven over de ontsnapte leeuwen in Nederland, waarbij de verhalen lang niet altijd waarheidsgetrouw zijn.

1938; Een tekening van de leeuw in de kerk van Sittard. De Italiaanse krant ‘lllustrazione del Populo’ plaatst deze volkomen onware illustratie bij het verhaal over de leeuw in de kerk. In werkelijkheid ging de leeuw rustig op de grond liggen.

• Op 12 september heft de Nederlandse regering het verbod voor ambtenaren en militairen op om lid te zijn van de SDAP en het NVV. Het verbod om lid te zijn te zijn van de NSB blijft wel bestaan.
• Op 30 september verschijnt het allereerste exemplaar van het tijdschrift Margriet. Het is dan onder de naam “Weekblad voor vrouwen en meisjes” nog een bijvoegsel bij het familietijdschrift ‘De week in Beeld,’ een uitgave van De Geïllustreerde Pers. (In 1942 wordt de Margriet een zelfstandig tijdschrift.)
• Op 30 oktober 1938 wordt in Duinrell de eerste skibaan in Nederland geopend. Er is geen sneeuw, maar graaf  Philip van Zuylen van Nijevelt, de eigenaar van Duinrell, ontdekt per toeval dat je op een bed van dennennaalden goed kan skiën.
• Op 9 november vindt in Duitsland  de Reichskristallnacht, de eerste openlijke vervolging van de Joden, plaats. Honderden synagogen gaan in vlammen op. Er worden 7.500 Joodse winkels geplunderd en meer dan 100 Joden worden vermoord. Ook verdwijnen er zo’n 30-duizend Joodse mannen in een concentratiekamp. Als reactie hierop vluchten veel Joden Duitsland uit, onder andere naar Nederland. Erg welkom zijn ze hier niet. Een deel komt dan ook illegaal de grens over. Het beleid van de Nederlandse regering is erop gericht dat mensen die Nederland binnen komen weer zo snel mogelijk emigreren naar andere landen.
• Na de Kristallnacht ontstaat er in een aantal landen, vooral in Engeland, een beweging om in ieder geval Joodse kinderen in veiligheid te brengen. Hun ouders mogen echter niet mee komen en de kinderen moeten jonger zijn dan 17 jaar zijn. Zo’n 15.000 kinderen zijn er welkom in Engeland. Van de Nederlandse regering mogen er in totaal 1.500 kinderen naar Nederland komen. Een aantal andere Europese landen nemen ook kinderen op.
• Deze zogeheten Kindertransporten worden in Nederland onder andere georganiseerd door de Nederlandse activiste Truus Wijsmuller-Meijer. Ze bezoekt op 5 december Adolf Eichmann in Wenen. De Engelsen hebben een afspraak geregeld voor haar – als niet-Joodse vrouw met een echtgenoot die connecties heeft in Duitse kringen – om hem te verzoeken om Joodse kinderen te laten vertrekken. Eichmann is dat moment ‘hoofd van het Centraal Bureau voor Joodse Emigratie in Wenen’.

  

Links Truus Wijsmuller-Meijer op een Duits reisdocument; rechts op latere leeftijd.

• Over haar ontmoeting met Eichmann zal Truus Wijsmuller-Meijer later in haar biografie uit 1961 schrijven: ‘Hij zat op een podium, naast hem de herdershond, een lamp met fel licht gericht op mij. “Laat je handen zien! Doe je jas uit! Loop een paar stappen zonder schoenen! Trek je rok en blouse omhoog!” Ik zei: “Nu heb je genoeg gezien. Laten we het nu over zaken hebben.” Eichmann: “We zijn niet gewend om met vrouwen te praten.” Ik: “Dat klopt niet. Ik ben netjes gekleed. Mijn man moet geld verdienen, anders was hij misschien meegekomen. Dus je hebt met mij te maken.’ Ze vindt Eichmanns verzoeken vreemd, maar “voor het goede doel heeft ze meegedaan“. Wat ze niet weet is dat SS-“wetenschappers” beweren te kunnen bepalen of iemand Joods is  aan de hand van vingers en tenen en andere lichaamsdelen. Eichmann noemt haar later ‘So rein-arisch und dann so verrückt”.
• Ze raken in gesprek en als ze het over de aantallen hebben doet Eichmann als grap haar een aanbod, waarvan hij aanneemt dat Wijsmuller-Meijer het niet zou kunnen uitvoeren. Als het haar lukte om binnen vijf dagen een transport van 600 kinderen te organiseren, zal hij haar toestaan 10.000 kinderen het land te laten verlaten. Ze neemt de uitdaging aan en het lukt haar om in die tijd treinen te regelen en met hulp van Joodse organisaties in Wenen de kinderen “te regelen” en op 10 december vertrekken 600 kinderen naar Nederland. Daarvan reizen er 500 via Hoek van Holland direct door naar Engeland, 100 kinderen worden opgevangen in Nederland op diverse plekken in allerlei kindertehuizen.

11 december 1938; De trein met Joodse kinderen komt aan in Nijmegen. Velen dragen een registratienummer. Vanuit Nijmegen rijdt de trein door naar Rotterdam. 

Den Haag; 1938;  De 100 kinderen uit Oostenrijk die in Nederland mogen blijven – zonder hun ouders – komen in Den Haag aan en worden na een warm bad in het Badhuis per bus naar een school vervoerd waar ze de eerste nacht zullen slapen. Een buschauffeur troost een huilend jongetje.

Engeland; 12 december 1938; Aankomst van 502 Joodse kinderen uit Wenen die vanuit Hoek van Holland naar de haven van Harwich in Engeland zijn gevaren. De kinderen worden vanuit daar per trein naar het Pakefield Holiday Camp in Lowestoft/Suffolk gebracht, waar ze tijdelijk onderdak zullen krijgen.

• Naast de 1.500 kinderen zonder ouders mogen er van de Nederlandse regering na de Kristallnacht ook 7.000 volwassen naar Nederland komen. Het betreft specifieke gevallen die een aanbeveling van Joodse hulporganisaties moeten hebben  – geen economische vluchtelingen – en die bij voorkeur al familie in Nederland hebben. De Nederlandse regering is niet van plan om zelf voor deze mensen een opvang te regelen. De opvang moet worden verzorgd door particuliere organisaties. Het is vooral ‘Het Comité voor Joodsche Vluchtelingen’ die voor de opvang van de vluchtelingen in Nederland zorgt. De regering stelt wel de eis dat de vluchtelingen in kampen moeten worden ondergebracht en dat het Comité de verplichting op zich neemt hen zo spoedig mogelijk te laten emigreren. Ook moet het  Comité financieel garant te staan voor de opvang in de kampen.
• Op 14 november stort niet ver van Schiphol het KLM-vliegtuig de IJsvogel neer in de Riekerpolder. Zes van de negentien inzittenden overleven de crash niet.
• Op 3 december wordt er een landelijk inzamelingsactie voor de financiering van de opvang van de Joodse vluchtelingen gehouden. De inzamelingsactie brengt zo’n 500.000 gulden op.

Amsterdam 3 december; Collectanten halen in Artis hun collectebus ten behoeve van de Joodse vluchtelingen op.

• Aan het einde van het jaar is de werkloosheid ten opzichte van het begin van het jaar met zo’n 10% gedaald naar 465.000 werklozen. Dat is ruim 100.000 minder werklozen dan het dieptepunt in de jaren 1935 / 1936.

1939: Katwijk aan Zee ; foto genomen op 4 juli 2024

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1939?

• In 1939 lopen de spanningen in Europa steeds verderop. Steeds meer Joodse inwoners proberen Duitsland en Oostenrijk te ontvluchten. Nederland kent echter nog steeds quota voor het aantal mensen dat ze willen opvangen. Een paar duizend Joodse vluchtelingen vlucht illegaal uit Duitsland naar Nederland. Wie echter bij de grens of elders betrapt wordt, loopt de kans om terug gestuurd te worden, ook al is hun situatie nog zo schrijnend.
• Zo schrijft op 13 mei 1939 een zekere opperwachtmeester Den Besten aan een zekere inspecteur Kolonel (zo heet hij) van de marechaussee, ‘dat een Joods echtpaar uit Duitsland getracht heeft om illegaal Nederland bij de grens ‘Abt-Hardenberg’ binnen te komen. Hoewel de situatie schrijnend is, de manufacturenzaak van het echtpaar was vernield, het huis door derden verkocht, ‘passen en andere papieren’ door de geheime staatspolitie in beslag genomen, zijn de vluchtelingen nog diezelfde dag ‘over de rijksgrens verwijderd’. Als reden voor de verwijdering wordt door Den Besten opgevoerd dat de vreemdelingen geen paspoort of geld bezitten. Aldus een brief van 13 mei 1939 van de Den Besten aan Kolonel over de Joodse Duitsers Weinberg en zijn vrouw Weinberg-ten Brink. Beiden zullen later in het najaar van 1942 in Polen worden vermoord. (Bron: Algemeen Rijksarchief, Rijksvreemdelingen-dienst; zoals vermeld in een thesis van C.P. van den Boomgaard van de UvA).
• De kindertransporten, waarmee in december 1938 is begonnen, gaan in 1939 door. Wijsmuller-Meijer en co. organiseren de kindertransporten niet alleen uit Wenen, maar ook uit Frankfurt, Hamburg, Berlijn, Breslau, Praag, Gdansk en Königsberg. Elke week reizen zo’n 500 kinderen, verdeeld over groepen tot 150 personen, via de haven van Hoek van Holland vooral naar Engeland. Wijsmüller-Meijer zelf vergezelt de kinderen op 74 transportschepen.

20 juli 1939; Identificatiemerk van de ‘Hilfsverein der Deutschen Juden’  van kind nr. 8434

• De nazi’s moedigen de emigratie van Joodse en “niet-Arische” kinderen aan, maar stellen wel strikte voorwaarden. Om ervoor te zorgen dat er geen kapitaal of materiële bezittingen uit het land worden meegenomen, mag elk kind slechts 10 Reichsmark meenemen plus één koffer en een stuk handbagage – dit is voor de kleine kinderen meestal hun pop of een teddybeer. Naar schatting vinden op deze manier zo’n 10.000 Joodse kinderen een weg naar het buitenland.

1939: Een aantal kinderen van één kindertransporten bij één van de treinen.

• De 100 kinderen die met het eerste kindertransport in december 1938 naar Nederland zijn gekomen, zitten verspreid over meerdere tehuizen in het land. Op sommige plekken kunnen ze echter maar tijdelijk verblijven. Sommigen moeten daarom noodgedwongen regelmatig verhuizen. In  maart wordt daarom besloten ze allemaal over te brengen naar het Burgerweeshuis in Amsterdam waar plek voor ze is. In de zomer breekt daar echter difterie uit en worden de kinderen weer verspreid over andere locaties.

Maart 1939, de Joodse kinderen in het Burgerweeshuis in Amsterdam. De derde van links staande vrouw (degene die naar de kinderen kijkt), is Truus Wijsmuller-Meijer.

• Op 31 maart wordt Johan Fredrik Theodoor van Valkenburg verheven tot jonkheer. Zijn titel is erfelijk voor zijn wettige nakomelingen in mannelijke lijn. Hij zal de laatste Nederlander zijn die in de adelstand wordt verheven. (De ministerraad bepaalt in 1953 dat adellijke verheffingen niet meer zullen plaatsvinden en door de wet op de adeldom uit 1994 zijn verheffingen sindsdien ook wettelijk niet meer mogelijk. Wel zijn er uitzonderingen voor (toekomstige) leden van het koningshuis: Zo wordt Claus von Amsberg in 1966 prins der Nederlanden en Máxima in 2002 prinses der Nederlanden en prinses van Oranje-Nassau.)
• De Joodse vluchtelingen die Nederland in mogen, moeten van de regering op één centrale plaats worden opgevangen. Het oog van de regering valt op Elspeet. Daar kan 110 hectare grond worden gehuurd van de gemeente en de gemeentepolitie uit Nunspeet kan er toezicht houden op de vluchtelingen in het kamp. De gemeenteraad van Ermelo krijgt te horen dat een kamp in Elspeet goed is voor de middenstand en veel werk oplevert, want lokale arbeidskrachten mogen het kamp bouwen. Ondanks protesten van een aantal inwoners die een opvangkamp voor vluchtelingen in hun gemeente niet zien zitten, gaat de gemeenteraad akkoord . Wel verdubbelt ze nog snel de erfpacht voor het rijk.
• Een dag nadat de gemeenteraad akkoord is gegaan, ontvangt de minister van Binnenlandse Zaken een brief van het Kabinet der Koningin, waarin namens koningin Wilhelmina wordt geklaagd over de keuze van de locatie. ‘dat Hare Majesteit de Koningin […] bepaald betreurt dat de keus voor de plaats van het Vluchtelingenkamp gevallen is op een terrein dat zóó dicht bij het zomerverblijf van Hare Majesteit is gelegen.’ Het toekomstige kamp zal weliswaar op twaalf kilometer afstand van haar zomerpaleis, Paleis het Loo, komen, maar dat vindt de koningin veel te dichtbij. ‘Hare Majesteit zou het dan ook prijstellen‘ dat er een locatie gevonden kan worden ‘alsnog veel verder van het Loo’. Vanwege de afwijzende houding van Wilhelmina, wordt er door het Rijk gezocht naar een andere locatie. Een maand later stuurt de minister een brief terug, waarin hij laat weten – ‘het is van ondergetekende een voorrecht om van deze gelegenheid gebruik te mogen maken’ – dat er elders een locatie is gevonden en wel in Drenthe, waar in augustus wordt begonnen met het bouwen van het vluchtelingenkamp Westerbork.

14 maart 1939; Brief van het Kabinet der Koningin waarin melding wordt gemaakt dat Hare Majesteit de keuze van de plaats van het Vluchtelingenkamp betreurt.

• Op 11 april houdt minister-president Colijn naar aanleiding van de mobilisatie van de grensbataljons  – dit in verband met de gespannen internationale situatie – een radiorede, waarin hij vertelt dat er geen enkele reden is voor bijzondere ongerustheid of beduchtheid voor de veiligheid.
• In juni wordt de 200.000-ste abonnee op de Rijkstelefoniedienst aangesloten. Een verdubbeling in tien jaar tijd. De PTT rekent op een verdere forse groei, maar ‘verwacht niet dat snel het verzadigingspunt in Nederland van een telefoondichtheid van 5 toestellen op 100 inwoners wordt gehaald‘. De groei is volgens de PTT aan meerdere factoren te danken: ‘allereerst een gevolg van de automatisering, welke vooral op het platteland de telefoon sterk in aantrekkingskracht doet winnen. Vervolgens aan de tariefspolitiek. Ook draagt het acquisitiewerk zijn steentje bij.’ Het aantal ‘openbare rijksspreekgelegenheden‘ neemt ook sterk toe. Op 30 juni zijn er 3.659 openbare spreekgelegenheden.
• Op 3 juni wordt in Zandvoort de eerste grote autorace gehouden. Het circuit bestaat nog niet. De wedstrijd wordt gereden op een  stratencircuit aan de rand van het dorp. Er worden die dag zeven wedstrijden gereden in verschillende klassen. Tot de enthousiaste toeschouwers – zijn vrouw is op dat moment hoogst zwanger en uitgerekend – behoort ook prins Bernhard.

Zandvoort, 3 juni 1939; De start van de zwaarste klasse, de klasse F voor auto’s met een  cilinderinhoud boven 3000 cc.

• Op 5 juni wordt in Baarn prinses Irene Emma Elisabeth geboren. Het is het tweede kind van prinses Juliana en prins Bernhard. Omdat ze een meisje is, blijft haar oudere zusje prinses Beatrix de eventuele troonopvolgster na prinses Juliana.
• Met de werkloosheid gaat het in 1939 weliswaar beter – aan het einde van het jaar zal deze met zo’n 100,00 stuks gedaald zijn tot 355.000 werklozen, maar de financieel-economische toestand en de begroting blijft voor problemen zorgen. Dit leidt in mei tot het aftreden van minister De Wilde van Financiën. Hij verzet zich tegen de eisen van de RKSP die meer geld wil voor werkverschaffing en economisch herstel. Dit zal op 29 juni leiden tot de val van het kabinet Colijn IV.
• Colijn formeert daar op een minderheidskabinet – Colijn V – met alleen maar ministers van de ARP en de CHU en enkele partijloze liberalen. Op 25 juli treedt het kabinet aan, maar twee dagen later wordt het in de Tweede Kamer al weggestemd door de twee grootste partijen (de RKSP en de SDAP) die niets in het kabinet zien zitten. Een motie van wantrouwen wordt met 55 tegen 27 stemmen aangenomen. Het kabinet Colijn V is daarmee met twee dagen het kortst zittende kabinet uit de Nederlandse parlementaire geschiedenis.
• Op 10 augustus komt er een soort van nationaal noodkabinet tot stand dat onder leiding staat van de 68-jarige Jonkheer De Geer van de CHU, die tussen 1926 en 1929 ook al minister-president was. Voor het eerst maakt de SDAP met twee ministers deel uit van een kabinet, met verder ministers van RKSP, CHU, VDB, een ARP’er (zonder partijbinding) en twee partijlozen.
• Omdat het waterverbruik op Aruba toeneemt, worden er op het eiland twee identieke watertorens gebouwd. De eerste, de watertoren Sint Nicolaas wordt op 14 augustus in werking gesteld, de twee watertoren, die van Oranjestad op 4 november. De cirkelvormige toren is 40 meter hoog  en heeft een waterreservoir van 400 m³. De torens van de op Curaçao levende architect Pieter van Stuivenberg  ogen als moderne Art Deco gebouwen. De bedoeling is dat de watertorens de waterdruk op het eilanden verbeteren.

  

1939; de nieuwe watertorens op Aruba.

• Vanwege de alsmaar toenemende internationale spanningen kondigt het kabinet op 24 augustus 1939 een voormobilisatie af en vier dagen later een algehele mobilisatie af. Ook kondigt de regering een hamsterverbod op voedsel af. Wie toch hamstert kan vier jaar gevangenisstraf krijgen, ‘terwijl bovendien de gehamsterde artikelen in beslag genomen zullen worden.’

28 augustus; aankondiging van het hamsterverbod.

1 september 1939; Bij het Staatsspoor-station in Den Haag is een groot doek opgehangen met aanwijzingen voor de opgeroepenen dienstplichtigen.

1 september; een gemobiliseerde dienstplichtige is samen met zijn vrouw-verloofde op weg naar het station.

Groningen, begin september.  Soldaat Mans van der Lijn kust de kleine Bé in de wandelwagen, moeder Eva wist haar tranen, hun dochter Willie naast haar huilt onbedaarlijk bij het vertrek van vader naar Scheveningen om een mitrailleursnest te bemannen aan de kust, aldus het bijschrift bij deze foto in het Nationaal Archief.

• De gemobiliseerde militairen worden voorlopig in allerlei verschillende soorten gebouwen gehuisvest. Zo wordt in Amsterdam het Concertgebouw gebruikt als “kazerne”.

Amsterdam 30 augustus; Het Zevende Regiment Infanterie, bestaande uit allemaal Amsterdammers, zijn gelegerd in het Concertgebouw.Hier zijn ze aan het lunchen; Op de vloer ligt allemaal stro.

• Op 1 september valt Duitsland Polen binnen. Het is het begin van de Tweede Wereldoorlog. Op 3 september verklaren Frankrijk en Engeland Duitsland de oorlog. Net zoals tijdens de Eerste Wereldoorlog verklaart Nederland zich neutraal.
• Op 8 september is de Nederlandse mijnveger Hr. Ms. Willem van Ewijck samen met een aantal andere schepen bezig om mijnen te leggen tussen de zeegaten tussen de Waddeneilanden. Een week eerder is de Tweede Wereldoorlog uitgebroken en om te voorkomen dat Engelse of Duitse schepen in de Nederlandse wateren verzeild kunnen raken, wat de Nederlandse neutraliteit zou kunnen bedreigen, sluit de marine de zeegaten tussen de Waddeneilanden met mijnenvelden af. De Willem van Ewijk moet eventuele afdrijvende mijnen vernietigen door er met mitrailleurs op te schieten. Terwijl ze met die opdracht bezig zijn, raken ze uit koers en varen over een mijn met 200 kg springstof heen. De mijn ontploft. Het schip breekt in tweeën en zinkt binnen vier minuten. Dertig bemanningsleden komen om het leven.
• Vanwege de dreigende oorlogsgeweld wordt de Nachtwacht uit het Rijksmuseum gehaald. Bij de evacuatie werd gebruik gemaakt van een aparte smalle doorgang die in 1934 was aangebracht in de Nachtwachtzaal om het schilderij in noodgevallen weg te halen. In het geheim wordt het schilderij op een glastransportwagen gehesen en naar  kasteel kasteel Radboud in Medemblik gebracht. De Nachtwacht past echter niet door de deur. Het raam van de ridderzaal moet daarom worden uitgehakt om het schilderij naar binnen te tillen.

September 1939; De Nachtwacht verlaat onder bewaking op een glastransportwagen het Rijksmuseum.

• In september worden er distributiekaarten uitgereikt. Het eten gaat op de bon.

Amsterdam; september 1939; Voor Krasnapolsky, waar de Centrum-bewoners hun distributiekaarten kunnen halen, staat het publiek in een lange rij.

September 1939; Een distributiebon van de gemeente Amsterdam, inclusief een controlestrookje, voor een half speenvarken met een half pond gesmolten rundvet.

• Op 1 november wordt in delen van het land de staat van beleg uitgeroepen.
• Op 19 december wordt de eerste Kinderbijslagwet van Nederland aangenomen. Vanaf het derde kind wordt er kinderbijslag toegekend aan werknemers in loondienst. Zelfstandigen krijgen geen kinderbijslag. De hoogte van de uitkering hangt af van het aantal gewerkte dagen (niet gewerkt is  geen uitkering) en de hoogte van het loon (hoe hoger het loon, hoe hoger de uitkering). (In 1941 zal de wet daadwerkelijk in werking treden. Na de oorlog krijgen ouders, mits de kostwinnaar in loondienst is, ook voor het eerste en het tweede kind kinderbijslag  Zelfstandigen zullen pas vanaf 1951 kinderbijslag ontvangen.)

1940: Leidschendam; foto genomen op 22 juni 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1940?

• Volgt nog
• Op 10 mei 1940 was Wijsmuller-Meijer in Parijs en hoorde over de invasie van de Duitse Wehrmacht. Ze vertrekt direct naar Amsterdam, waar ze drie dagen later aankomt. In die tijd verbleven er nog 60 tot 70 Joodse wezen in het Burgerweeshuis. De volgende dag, 14 mei 1940, kreeg ze van de commandant van Amsterdam het bevel om de kinderen onmiddellijk naar IJmuiden te brengen. Uit Den Haag komt nieuws dat daar een schip wacht op Joden die willen vluchten. In een ongelooflijke actie organiseert Wijsmuller vijf bussen, maar die zijn niet genoeg om alle mensen die willen vertrekken te vervoeren. De tijd dringt, er zijn geen bussen meer te vinden. Niet iedereen kan mee, het vertrek is om vier uur ’s middags, anders is het schip niet meer bereikbaar. Bij aankomst in IJmuiden neemt Wijsmuller de kinderen onmiddellijk mee op het vrachtschip SS Bodegraven, en nog eens 190 mensen gaan aan boord. Om 19:30 uur ontvangt de kapitein het bericht dat hij onmiddellijk moet vertrekken. Het schip is slechts halfvol, veel mensen wachten nog steeds op de kade wanneer de Bodegraven om 19:50 uur vertrekt. Tien minuten later, om twintig uur, geeft de Nederlandse regering toe, de grenzen zijn vanaf nu onbegaanbaar, de havens zijn gesloten. Het schip wordt twee keer beschoten door Duitse jachtvliegtuigen, maar niemand raakt gewond; het vrachtschip bereikt veilig de haven van Liverpool. Vele jaren later lijdt Wijsmuller-Meijer nog steeds aan de herinnering aan die dag: “Als ik maar meer helpers had gehad, als ik maar meer bussen had gekregen, had ik tenminste al deze mensen kunnen redden die daar stonden.” (van: Truus’ kinderen).

1941: Rhenen; foto genomen op 22 augustus 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1941?

• Volgt nog

1942: Valkenburg (ZH) ; foto genomen op 4 juli 2024

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1942?

• Volgt nog

1943: Harlingen; foto genomen op 21 oktober 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1943?

foto volgt nog

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1943?

• Volgt nog

1944:foto volgt nog

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1944?

• Volgt nog

1945: foto volgt nog

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1945?

In Ten Boer is door prof. Eerland van het Academisch Ziekenhuis in Groningen in een school een vooruitgeschoven Rode Kruispost ingericht die onder leiding werd gesteld van dr. Wehberg. Deze post was prima geoutilleerd en hielp stromen vluchtelingen, die gewond door granaatschervern voor de terugtrekkende Duitsers uit werden gedreven | Nationaal Archief

• Volgt nog

1946:Katwijk aan Zee; foto genomen op 4 juli 2024

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1946?

• Volgt nog

1947: foto volgt nog

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1947?

• Volgt nog

1948: Rhenen; foto genomen op 22 augustus 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1948?

• Volgt nog

1949: Schiermonnikoog; foto genomen op 13 juni 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1949?

• Volgt nog

1950: Schiermonnikoog; foto genomen op 13 juni 2023

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1950?

• Volgt nog

Naar de vorige periode

Naar de volgende periode