1939: Katwijk aan Zee ; foto genomen op 4 juli 2024

Wat gebeurt er in de Nederlanden in 1939?

Opmerking: Vanwege de vele gebeurtenissen in dit jaar wordt dit jaar uitgebreider beschreven dan normaal.

• In 1939 lopen de spanningen in Europa steeds verderop. Steeds meer Joodse inwoners proberen Duitsland en Oostenrijk te ontvluchten. Nederland kent echter nog steeds quota voor het aantal mensen dat ze willen opvangen. Een paar duizend Joodse vluchtelingen vlucht illegaal uit Duitsland naar Nederland. Wie echter bij de grens of elders betrapt wordt, loopt de kans om terug gestuurd te worden, ook al is hun situatie nog zo schrijnend.
• Zo schrijft op 13 mei 1939 een zekere opperwachtmeester Den Besten aan een inspecteur Kolonel (zo heet hij) van de marechaussee, ‘Een Joods echtpaar uit Duitsland heeft getracht om illegaal Nederland bij de grens ‘Abt-Hardenberg’ binnen te komen. Hoewel de situatie schrijnend is, de manufacturenzaak van het echtpaar was vernield, het huis door derden verkocht, passen en andere papieren door de geheime staatspolitie in beslag genomen, zijn de vluchtelingen nog diezelfde dag  over de rijksgrens verwijderd’. Als reden voor de verwijdering wordt door Den Besten opgevoerd dat de vreemdelingen geen paspoort of geld bezitten.; aldus een brief van 13 mei 1939 van Den Besten aan Kolonel over de Joodse Duitsers Weinberg en zijn vrouw Weinberg-ten Brink. (Beiden zullen later in het najaar van 1942 in Polen worden vermoord. Bron: Algemeen Rijksarchief, Rijksvreemdelingen-dienst; zoals vermeld in een thesis van C.P. van den Boomgaard van de UvA).
• De kindertransporten, waarmee in december 1938 is begonnen, gaan in 1939 door. Wijsmuller-Meijer en co. organiseren de kindertransporten niet alleen uit Wenen, maar ook uit Frankfurt, Hamburg, Berlijn, Breslau, Praag, Gdansk en Königsberg. Elke week reizen er zo’n 500 kinderen, verdeeld over groepen van zo’n 150 kinderen, via de haven van Hoek van Holland vooral naar Engeland. Wijsmüller-Meijer zelf vergezelt de kinderen op 74 transportschepen.

20 juli 1939; Identificatiemerk van de ‘Hilfsverein der Deutschen Juden’  van kind nr. 8434

• De nazi’s moedigen de emigratie uit Duitsland en Oostenrijk van Joodse en “niet-Arische” kinderen aan, maar stellen wel strikte voorwaarden. Om ervoor te zorgen dat er geen kapitaal of materiële bezittingen uit het land worden meegenomen, mag elk kind slechts 10 Reichsmark mee nemen plus één koffer en één stuk handbagage – dit is voor de kleine kinderen meestal hun pop of een teddybeer. Naar schatting vinden op deze manier zo’n 10.000 Joodse kinderen een weg naar het buitenland.

1939: Een aantal Joodse kinderen van één kindertransporten bij één van de treinen.

• De 100 kinderen die met het eerste kindertransport in december 1938 naar Nederland zijn gekomen, zitten verspreid over meerdere tehuizen in het land. Op sommige plekken kunnen ze echter maar tijdelijk verblijven. Sommigen moeten daarom noodgedwongen regelmatig verhuizen. In  maart wordt besloten ze allemaal over te brengen naar het Burgerweeshuis in Amsterdam, waar structureel voldoende plek voor ze is. In de zomer breekt daar echter difterie uit en worden de kinderen weer op een andere locatie ondergebracht.

Maart 1939, de Joodse kinderen in het Burgerweeshuis in Amsterdam. De derde van links staande vrouw (degene met het donkere jasje die naar de kinderen kijkt), is Truus Wijsmuller-Meijer.

• Op 31 maart wordt Johan Fredrik Theodoor van Valkenburg verheven tot jonkheer. Zijn titel is erfelijk voor zijn wettige nakomelingen in de mannelijke lijn. Hij zal de laatste gewone Nederlander zijn die in de adelstand wordt verheven. (De ministerraad bepaalt in 1953 dat adellijke verheffingen niet meer zullen plaatsvinden en door de wet op de adeldom uit 1994 zijn verheffingen sindsdien ook wettelijk niet meer mogelijk. Wel zijn er uitzonderingen voor (toekomstige) leden van het koningshuis: Zo wordt Claus von Amsberg in 1966 prins der Nederlanden en Máxima in 2002 prinses der Nederlanden en prinses van Oranje-Nassau.)
• De Joodse vluchtelingen die Nederland in mogen, moeten van de regering op één centrale plaats worden opgevangen. Het oog van de regering valt op Elspeet. Daar kan 110 hectare grond worden gehuurd van de gemeente en kan de gemeentepolitie uit Nunspeet toezicht houden op de vluchtelingen in het kamp. De gemeenteraad van Ermelo krijgt te horen dat een kamp in Elspeet goed is voor de middenstand en veel werk oplevert, want lokale arbeidskrachten mogen het kamp bouwen. Ondanks protesten van een aantal inwoners die een opvangkamp voor vluchtelingen in hun gemeente niet zien zitten, gaat de gemeenteraad op 10 maart met tien tegen vijf stemmen akkoord. Wel onder de voorwaarde dat de regering er voor zorgt dat “de zondagsrust in het kamp in den geest der Elspeetsche bevolking zal geschieden.”  Ook verdubbelt de gemeente  nog even snel de erfpacht van de grond waar het kamp moet komen.
• Een dag nadat de gemeenteraad akkoord is gegaan, ontvangt de minister van Binnenlandse Zaken echter een brief van het Kabinet der Koningin, waarin namens koningin Wilhelmina wordt geklaagd over de keuze van de locatie. ‘dat Hare Majesteit de Koningin […] bepaald betreurt dat de keus voor de plaats van het Vluchtelingenkamp gevallen is op een terrein dat zóó dicht bij het zomerverblijf van Hare Majesteit is gelegen.’ Het toekomstige kamp zal weliswaar op twaalf kilometer afstand van haar zomerpaleis, Paleis het Loo, komen, maar dat vindt de koningin veel te dichtbij. ‘Hare Majesteit zou het dan ook prijstellen dat er een locatie gevonden kan worden alsnog veel verder van het Loo’. Ook de  ANWB maakt bezwaren. Volgens de ANWB mag het vakantieplezier van toeristen op de Veluwe niet worden bedorven door de komst van een Joods vluchtelingenkamp.

14 maart 1939;  De brief van het Kabinet der Koningin waarin staat dat Hare Majesteit de keuze van de plaats van het Vluchtelingenkamp betreurt en het kamp liever verder weg ziet.

• Vanwege de afwijzende houding van koningin Wilhelmina, wordt er door het Rijk alsnog gezocht naar een andere locatie. Een maand later stuurt de minister een brief naar het Kabinet der Koningin terug, waarin de minister enthousiast laat weten  – ‘het is van ondergetekende een voorrecht om van deze gelegenheid gebruik te mogen maken’ – dat er elders een locatie is gevonden en wel in Drenthe, waar in augustus wordt begonnen met het bouwen van het vluchtelingenkamp Westerbork.
• Op 11 april houdt minister-president Colijn naar aanleiding van de mobilisatie van de grensbataljons – dit in verband met de gespannen internationale situatie – een radiorede, waarin hij vertelt dat er geen enkele reden is voor bijzondere ongerustheid of beduchtheid voor de veiligheid. (Vaak wordt later gedacht dat dit de rede is, waarin hij zegt dat de Nederlanders gerust kunnen gaan slapen, maar dat zei hij tijdens een rede in 1936.)
• In juni wordt de 200.000-ste abonnee op de Rijkstelefoniedienst aangesloten. Een verdubbeling in tien jaar tijd. De PTT rekent op een verdere forse groei, maar ‘verwacht niet dat snel het verzadigingspunt in Nederland van een telefoondichtheid van 5 toestellen op 100 inwoners wordt gehaald‘. De groei is volgens de PTT aan meerdere factoren te danken: ‘Allereerst een gevolg van de automatisering, welke vooral op het platteland de telefoon sterk in aantrekkingskracht doet winnen. Vervolgens aan de tariefspolitiek. Ook draagt het acquisitiewerk zijn steentje bij.’ Het aantal ‘openbare rijksspreekgelegenheden‘ neemt ook sterk toe. Op 30 juni zijn er 3.659 ‘openbare spreekgelegenheden’.
• Op 3 juni wordt in Zandvoort de eerste grote autorace gehouden. Het circuit bestaat nog niet. De wedstrijd wordt gereden op een  stratencircuit aan de rand van het dorp. Er worden die dag zeven wedstrijden gereden in verschillende klassen. Tot de enthousiaste toeschouwers – zijn vrouw is op dat moment hoogst zwanger en uitgerekend – behoort ook prins Bernhard.

Zandvoort, 3 juni 1939; De start van de zwaarste klasse, de klasse F voor auto’s met een cilinderinhoud boven 3000 cc.

• Op 5 juni wordt in Baarn prinses Irene Emma Elisabeth geboren. Het is het tweede kind van prinses Juliana en prins Bernhard. Omdat ze een meisje is, blijft haar oudere zusje prinses Beatrix, zo lang er geen jongetje wordt geboren, de eventuele troonopvolgster na prinses Juliana.
• Op 17 juni meert in Antwerpen de St Louis af. Dit schip is in mei vanuit Hamburg vertrokken op weg naar Cuba met aan boord meer dan 900 Joodse vluchtelingen. Bij aankomt in Cuba weigert het land echter de Joodse vluchtelingen op te nemen. De St Louis vaart daarop door naar Amerika, maar ook dat land weigert de vluchtelingen, net zoals even later Canada. Daarop keert de St Louis noodgedwongen terug naar Europa . Uiteindelijk meren ze aan, waarna de vluchtelingen uiteindelijk verdeeld worden over België (214 vluchtelingen), Nederland (181 vluchtelinge), Frankrijk (224 vluchtelingen) en Groot-Brittannië (254 vluchtelingen). In Nederland worden de vluchtelingen naar het Centraal Vluchtelingenkamp Westerbork gebracht. Van de vluchtelingen die op het Europese vaste land belanden zullen later 254 mensen door de Duitsers worden omgebracht. (In 1942 zal de schrijver Jan de Hartoch de reis van de St Louis gebruiken in zijn toneelstuk ‘Schipper naast God’.
• Met de werkloosheid gaat het in 1939 weliswaar beter – aan het einde van het jaar zal deze met zo’n 100.000 stuks gedaald zijn tot 355.000 werklozen, maar de financieel-economische toestand en de begroting blijft voor problemen zorgen. Dit leidt in mei tot het aftreden van minister De Wilde van Financiën. Hij verzet zich tegen de eisen van de RKSP die meer geld wil voor werkverschaffing en economisch herstel. Dit zal op 29 juni leiden tot de val van het kabinet Colijn IV.
• Colijn formeert daarop een minderheidskabinet – Colijn V – met alleen maar ministers van de ARP en de CHU en enkele partijloze liberalen. Op 25 juli treedt het kabinet aan maar twee dagen later wordt het in de Tweede Kamer al weggestemd door de twee grootste partijen (de RKSP en de SDAP) die het niet in het kabinet zien zitten. Een motie van wantrouwen wordt met 55 tegen 27 stemmen aangenomen. Het kabinet Colijn V is met twee dagen daardoor het kortst zittende kabinet uit de Nederlandse parlementaire geschiedenis.
• Op 10 augustus komt er een soort nationaal noodkabinet tot stand, dat onder leiding komt te staan van de 68-jarige Jonkheer De Geer van de CHU, die tussen 1926 en 1929 ook al minister-president was. Voor het eerst maakt de SDAP met twee ministers deel uit van een kabinet, met verder ministers van RKSP, CHU, VDB, een ARP’er (zonder partijbinding) en twee partijloze ministers.
• Omdat het waterverbruik op Aruba toeneemt, worden er op het eiland twee identieke watertorens gebouwd. De eerste, de watertoren Sint Nicolaas wordt op 14 augustus in werking gesteld, de twee watertoren, die van Oranjestad, op 4 november. De cirkelvormige torens zijn 40 meter hoog  en hebben elk een waterreservoir van 400 m³. De torens van de op Curaçao levende architect Pieter van Stuivenberg  ogen als moderne Art Deco gebouwen. De bedoeling is dat de watertorens de waterdruk op het eiland verbeteren.

  

1939; de nieuwe watertorens op Aruba.

• Vanwege de alsmaar toenemende internationale spanningen kondigt het kabinet op 24 augustus 1939 een voormobilisatie af en vier dagen later een algehele mobilisatie af. De opgeroepen dienstplichtige militairen moeten zich zo op 1 september melden.

1 september; “Een gemobiliseerde dienstplichtige is samen met zijn vrouw-verloofde op weg naar het station.”, aldus het bijschrift bij deze foto in het Nationaal Archief: 

1 september 1939; Bij het Staatsspoor-station in Den Haag is een groot doek opgehangen met aanwijzingen voor de opgeroepen dienstplichtigen.

Groningen, 1 september. “Soldaat Mans van der Lijn kust de kleine Bé in de wandelwagen, moeder Eva van der Lijn-Bakker wist haar tranen, hun dochter Willie naast haar huilt onbedaarlijk bij het vertrek van vader naar Scheveningen om een mitrailleursnest te bemannen aan de kust,” aldus het bijschrift bij deze foto in het Nationaal Archief. (Van der Lijn is een dienstplichtige huzaar. Huzaren zijn bereden soldaten te paard of op een motorfiets. Hij zal de Tweede Wereldoorlog overleven. Na de oorlog wordt hij eerst beroepsmilitair en later vrachtwagenchauffeur.)

• De gemobiliseerde militairen worden voorlopig in allerlei gebouwen gehuisvest, zoals in scholen en bij duizenden particulieren thuis, maar ook het Concertgebouw in Amsterdam wordt gebruikt als “kazerne”.

Amsterdam 30 augustus; Het Zevende Regiment Infanterie, bestaande uit allemaal Amsterdammers, is gelegerd in het Concertgebouw. Hier zijn ze aan het lunchen; Op de vloer ligt stro om op te slapen.

• Op 28 augustus kondigt de regering mede vanwege de onrust die de mobilisatie oproept ook een hamsterverbod op voedsel af. Wie toch hamstert kan vier jaar gevangenisstraf krijgen, ‘terwijl bovendien de gehamsterde artikelen in beslag genomen zullen worden.’

• 28 augustus; aankondiging van het hamsterverbod.

• Op 1 september valt Duitsland Polen binnen. Het is het begin van de Tweede Wereldoorlog. Op 3 september verklaren Frankrijk en Engeland Duitsland de oorlog. Net zoals tijdens de Eerste Wereldoorlog verklaart Nederland zich neutraal.
• Op 8 september is de Nederlandse mijnveger Hr. Ms. Willem van Ewijck samen met een aantal andere Nederlandse schepen bezig om mijnen te leggen tussen de zeegaten tussen de Waddeneilanden. Om te voorkomen dat Engelse, Franse of Duitse schepen in de Nederlandse wateren verzeild kunnen raken, wat de Nederlandse neutraliteit in gevaar zou kunnen brengen, sluit Nederland de zeegaten tussen de Waddeneilanden met mijnenvelden af. De ‘Willem van Ewijk’ moet tijdens deze operatie verkeerd gelegde of losgeslagen mijnen vernietigen door ze met een kanon of miltrailleur te beschieten om ze zo te laten exploderen. Om onduidelijke reden zijn de motoren van de Van Ewijck stilgelegd en een verandering van de getijdenstroming drijft de Van Ewijck over een mijn met 200 kg springstof heen. De mijn ontploft. Het schip breekt in tweeën en zinkt binnen vier minuten. Dertig bemanningsleden komen om het leven.
• Op 9 september wordt in Den Haag Johan van Stralen geboren. Zijn vader, een sigarenhandelaar, die in verband met de oorlogsdreiging in de buurt van Nijmegen is gelegerd, krijgt verlof om zich naar moeder en kind te begeven. Als hij de volgende dag bij de burgerlijke stand komt om zijn zoon aan te geven, ziet hij tot zijn verbazing dat de burgermeester van Den Haag achter het loket zit. Johan van Stralen blijkt de 500.000ste inwoner van Den Haag te zijn. (Dat zijn er op dat moment ongeveer 300.000 minder dan Amsterdam en ruim 100.000 minder dan Rotterdam, de twee grootste steden van Nederland.)
• Vanwege het dreigende oorlogsgeweld wordt in september de Nachtwacht uit het Rijksmuseum gehaald. Bij de evacuatie wordt gebruik gemaakt van een smalle doorgang die in 1934 is aangebracht in de Nachtwachtzaal om het grote schilderij in noodgevallen weg te kunnen halen. In het geheim wordt het schilderij op een glastransportwagen gehesen en naar  kasteel kasteel Radboud in Medemblik gebracht. De Nachtwacht past er echter niet door de deur. Een raam van de ridderzaal van het kasteel moet daarom worden verwijderd om het schilderij naar binnen te kunnen tillen.

September 1939; De Nachtwacht verlaat onder bewaking op een glastransportwagen het Rijksmuseum.

• In september worden er distributiekaarten uitgereikt. Het eten gaat op de bon.

Amsterdam; september 1939; Voor Krasnapolsky, waar de Centrum-bewoners hun distributiekaarten kunnen halen, staat het publiek in een lange rij. Politie te paard houdt toezicht.

• Op 9 oktober 1939 wordt met de komst van de eerste 22 bewoners Kamp Westerbork in gebruik genomen voor Joodse vluchtelingen. Eind januari 1940 zijn dat er 167 en eind april, vlak voor de Duitse inval in Nederland zitten er 749 vluchtelingen.
• In de nacht van 8 op 9 november komt er bij Venlo een Duitse SS-commando-eenheid in het geheim de grens over. Ze hebben met twee Engelse geheimagenten in Café Backus aan de Herungerberg vlakbij de grens afgesproken. De Engelsen zijn in de waan gebracht dat  er een opstandige Duitse generaal komt die Hitler wil omverwerpen. Het is een valstrik. Als de Engelsen samen met een Nederlandse begeleider en een chauffeur bij het café aankomen, worden ze buiten overvallen door de Duitsers.

De plek in Venlo waar het grensincident plaats vindt. foto Nationaal Archief 902-6027 / Snikkers

• Er volgt een kort vuurgevecht, waarbij de Nederlandse begeleider dodelijk wordt geraakt. De twee Engelsen en de Nederlandse chauffeur worden meegenomen naar Duitsland om daar ondervraagd te worden. Eén van de Engelsen heeft een lijst met namen van Engelse agenten in Duitsland bij zich, die door de Duitsers allemaal worden gearresteerd. De Nederlandse regering vraagt Duitsland om opheldering over het incident, maar ze krijgen geen reactie op het verzoek.
• Op 18 november vaart het Nederlandse passagiersschip  de Simon Bolivar dat op weg is naar Curaçao voor de Britse kust ter hoogte van Harwich in een zeeroute die door de Engelsen als veilig is verklaard. De vorige nacht hebben drie Duitse onderzeeërs er echter een mijnenveld van 180 magnetische mijnen gelegd. De Simon Bolivar raakt twee van deze mijnen. Vrijwel rechtstandig zinkt het passagiersschip naar de (niet al te diepe) bodem, waarbij de masten en de schoorstenen van het schip boven water blijven. Van de 269 passagiers overleven 61 mensen de ramp niet. Daarnaast komen er ook nog eens 21 van de 134 bemanningsleden om het leven. Onder de passagiers bevinden zich een groot aantal Joodse gezinnen die het oorlogsgeweld in Europa willen ontvluchten om in de Antillen een veilig onderkomen te zoeken. (Later zullen nog acht andere schepen ook op de mijnen uit dit mijnenveld lopen, waaronder één Brits oorlogschip.)

Boven de SS Simon Bolivar in betere tijden; onder het deel van het schip dat na het zinken nog boven water uitsteekt na 18 november.

• In november zijn er opeens geruchten dat Duitsland plannen heeft om op zeer korte termijn Nederland en België binnen te vallen. Volgens één van die geruchten wil Duitsland dwars door Limburg heen naar België trekken om vandaaruit Frankrijk binnen te vallen. In november wordt daarom in delen van het land een verhoogde staat van paraatheid uitgeroepen. Ook vinden er uit voorzorg inundaties plaats – het onderwater zetten van stukken land  plaats. Op lang niet alle plekke gaat dat echter goed.

30 november; ergens in de provincie Utrecht; Soldaten te paard begeven zich tijdens een oefening in een inundatiegebied dat deel uitmaakt van de Hollandse waterlinie. Ze rijden met een houten kar en een kanon langs het prikkeldraad van een stuk land dat onder water is gezet.

30 november; Even verderop, ergens in de provincie Utrecht in de inundatiekom Asschatterkom aan het Valleikanaal. Er is er iets misgegaan. De gemobiliseerde soldaten van de veldartillerie op oefening zijn in te diep water beland. Het kanon hebben ze los moeten koppelen.

• Op 19 december wordt de allereerste Kinderbijslagwet van Nederland aangenomen. Vanaf het derde kind wordt er kinderbijslag toegekend aan werknemers in loondienst. Zelfstandigen krijgen echter geen kinderbijslag. De hoogte van de uitkering hangt af van het aantal gewerkte dagen (niet gewerkt is  geen uitkering) en de hoogte van het loon (hoe hoger het loon, hoe hoger de uitkering). (Pas in 1941 zal de wet daadwerkelijk in werking treden. Na de oorlog krijgen ouders, mits de kostwinnaar in loondienst is, ook voor het eerste en het tweede kind kinderbijslag  Zelfstandigen zullen pas vanaf 1951 kinderbijslag ontvangen.)
• Het vriest hard in december en op 21 december is het ijs in Friesland zo dik dat er op die dag een Elfstedentocht kan worden gehouden. Probleem is echter dat er de nacht ervoor zoveel sneeuw op het ijs is gevallen, dat er niet goed geschaatst kan worden. Er wordt geopperd dat werklozen verplicht naar het traject moeten komen om het schoon vegen, maar daar gaat de overheid niet in mee. Koningin Wilhelmina besluit daarop een donatie te doen om baanvegers in te huren. Als een paar dagen later de baan is schoongeveegd, is het echter gaan dooien en kan de tocht niet meer gereden worden.
• Op 23 december overlijdt in New York op 49-jarige leeftijd Anthony Fokker. De laatste jaren van zijn leven besteedt hij zijn tijd vooral aan het ontwerpen van jachten. Voor wat betreft de vliegtuigindustrie missen zijn ontwerpen al een decennium lang alle technische vernieuwingen.
• De werkloosheid is in 1939 flink gedaald. Het aantal werklozen is met 110.000 mannen en vrouwen gedaald tot 365.000 werklozen.

Naar de vorige periode

Naar de volgende periode