25. Wilhelm Schickard, 1592 – 1635; ontwierp op papier de eerste mechanische rekenmachine

Wilhelm Schickard, 1592 – 1635; ontwierp op papier de eerste mechanische rekenmachine

Schikckard

In 1973 verscheen er in Duitsland een postzegel met daarop afgebeeld een tekening van een oude rekenmachine met daaronder de tekst ‘350 jahre rechenmaschine’. 

Schikckard postzegel

Het is een postzegel ter ere van Wilhelm Schickard. In Duitsland wordt hij namelijk gezien als de eerste persoon ter wereld die een mechanische rekenmachine bedacht. In de rest van de wereld krijgt de Fransman Blaisse Pascal – die twintig jaar na Schickard een werkende mechanische rekenmachine liet zien – veelal deze eer. 

De reden dat Schickard buiten Duitsland meestal niet als de ontwerper van de eerste mechanische rekenmachine wordt gezien, is dat in zijn tijd nooit iemand zijn rekenautomaat aan het werk heeft gezien, Ook publiceerde hij er niet over.

Dat  Schickhard een apparaat waarmee hij naar eigen zeggen kon rekenen had ontworpen, is alleen bekend vanuit brieven die hij schreef aan Johannes Kepler, de bekende Duitse astronoom uit de zeventiende eeuw. In deze brieven uit 1623 en 1624, teruggevonden in de jaren dertig van de vorige eeuw, beschrijft Schickard het technisch ontwerp van zijn rekenmachine. Met het apparaat kon je volgens Schickhard getallen van maximaal zes cijfers optellen en aftrekken. Daarnaast kon je er mee vermenigvuldigen (met getallen kleiner dan honderd.)

Een Duitse universiteit bouwde in 1960 aan de hand van de ontwerp-tekeningen en de beschrijving van Schickard de machine na. Het apparaat bleek, na enkele kleine maar wel noodzakelijke  aanpassingen, inderdaad te kunnen optellen en aftrekken. In Duitsland beschouwt men daarom Schickard als de ontwerper van de eerste mechanische rekenmachine. Hoewel zijn basisidee goed was, is dat toch wat te veel eer.  In de rest van de wereld beschouwt men Blaisse Pascal als de uitvinder van de rekenmachine. 

18 bbpascal postzegel

Wilhelm Schickard

Wilhelm Schickard wordt op 22 april 1592 geboren in Herrenberg, een plaatsje gelegen vlakbij Tübingen in de huidige deelstaat Baden-Württemberg, niet zo ver van Stuttgart. Zijn vader is een houtbewerker, zijn moeder de dochter van de plaatselijke pastoor. Als  hij tien jaar oud is, overlijdt zijn vader. Zijn oom, een priester, neemt hem in huis. De jonge Wilhelm volgt aanvankelijk een opleiding tot timmerman, maar omdat hij goed kan leren mag hij naar een kloosterschool. Nadat hij daar ook blijk heeft gegeven een slimme leerling te zijn, wordt hij toegelaten aan de universiteit van Tübingen waar hij theologie en oosterse talen gaat studeren.

21b schikhard handtekeningDe handtekening van Schickhard op een bladzij van het boek ‘Loca difficiliora’ van de Nederlandse theoloog Drusius (Het boek werd gedrukt door de drukker Fredericus Heynsius uit Franeker)

Schickard is een talenwonder. Hij spreekt al snel meerdere talen, waaronder Latijn, Turks, Arabisch, Hebreeuws, Duits, Frans en Nederlands. In 1611 behaalt hij zijn mastertitel in de Oosterse talen. Na zijn studie blijft hij nog twee jaar verbonden aan de universiteit en verdiept hij er zich in de wiskunde en de astronomie.

In die tijd ontmoet hij ook zijn latere vrouw Sabine Mack. Ze zullen  in 1615 trouwen en samen negen kinderen krijgen. Vijf kinderen zullen al op zeer jonge leeftijd overlijden – de kindersterfte is hoog in die tijd.

In 1613 treed Schickard in dienst van de Lutherse kerk en gedurende zo’n vijf jaar is hij werkzaam als Lutherse dominee in allerlei kerken in en om Tübingen. Tijdens deze periode komt Schickard in contact met de bekende astronoom Johannes Kepler. Diens moeder, woonachtig in de buurt van Tübingen en actief als ‘kruidenvrouwtje’, wordt in 1616 door een buurvrouw, waar zij ruzie mee heeft, van hekserij beschuldigd. Het proces hierover zal meer dan vijf jaar duren. (Keplers moeder zit zelfs anderhalf jaar in de gevangenis. Uiteindelijk wordt ze vrijgesproken.) In deze periode reist Kepler regelmatig naar Tübingen af om zijn moeder bij te staan en brengt dan ook vaak een bezoek aan Schickard. Kepler en Schickard kunnen het goed met elkaar vinden. Zo maakt de handige Schickard houten gravures voor de boeken van Kepler.

schickard kopie Keppler

Keppler omstreeks 1610

Dat Schickard handig is met hout, ongetwijfeld iets wat hij heeft geleerd tijdens zijn opleiding tot timmerman, blijkt ook uit het instrument dat hij maakt voor zijn studenten Hebreeuws – sinds 1619 is Schickard werkzaam als hoogleraar Hebreeuws aan de universiteit van Tübingen.

Schickard is overigens niet alleen met hout handig, ook met andere materialen kan hij goed overweg. Zo maakt hij een soort mini-planetarium in de vorm van een kartonnen kegel. Op de binnenkant staat de sterrenhemel afgebeeld. Een paar jaar later maakt hij zelfs een metalen handplanetarium dat de zon-, aarde- en maanposities aangeeft.

schickard met planetarium schickard met handplanetariumSchickard met zijn handplanetarium; schilderij van Conrad Melperger uit 1632; rechts een reconstructie van zijn handplanetarium; foto Otto Buchegger. Wikipedia

Dat hij een behendige knutselaar is, blijkt ook in 1623. Om de banen van planeten en andere hemellichamen te berekenen – de door Schickard berekende baan van de maan is één van de nauwkeurigste uit zijn tijd – zijn vaak allerlei moeilijke handmatige berekeningen noodzakelijk. Schickard zoekt naar een methode om deze berekeningen te vereenvoudigen. Hij krijgt een idee, gaat aan het werk en in een brief aan Kepler schrijft hij in 1623 dat hij een mechanische rekenmachine heeft ontworpen, die de berekeningen machinaal kan uitvoeren.

De machine, ‘Rechen Uhr’ zo noemte Schickard zijn apparaat, kan niet alleen getallen van maximaal zes cijfers optellen en aftrekken, maar met behulp van Napier’s Bones (zie het portret van John Napier) ook vermenigvuldigen en delen. Als  kers op de slagroomtaart laat de machine, wanneer de uitkomst van een berekening te groot is om door de machine weergegeven te worden, een belletje klinken.

Kepler schrijft terug dat hij graag zo’n machine wil hebben, waarop Schickard toezegt een dergelijk apparaat voor hem te bouwen. Hij huurt een behendige ‘technisch vakman’ in, een zekere Johannes Pfister, die hem helpt met de bouwen van de rekenmachine. Ze gaan aan de slag, maar er breekt een brand uit in de werkplaats van Pfister, waarbij het half afgebouwde exemplaar verloren gaat . In een brief aan Kepler van februari 1624 schrijft Schickard over deze tegenslag. Zodra hij weer tijd heeft, zo schrijft hij, zou hij een nieuwe poging ondernemen.

Schickard ontwerp rekenmachine schickard rekenmachine ontwerp 2Ontwerptekeningen van de automaat van Schickard zoals deze door hem werden geschetst in een instructie voor Johannes Pfister en ook in een brief aan Kepler in 1624.

Na 1624 schrijft Schickard echter niet meer over deze rekenmachine. Het is daardoor niet bekend of hij er in slaagt om tot een werkend apparaat te komen of dat hij het project heeft opgegeven. Maar omdat Schickard in de brief aan Kepler van 1624 uitgebreid het ontwerp van zijn rekenmachine heeft beschreven en ook hoe deze moest kunnen functioneren, heeft men 330 jaar later een poging ondernomen om de machine te reconstrueren. Met wat verbeteringen functioneerde het apparaat.

schickard kopie rekenmachineNagebouwd exemplaar van de mechanische rekenmachine van Schickard; foto Herbert Klaeren; Wikipedia.

Vanaf 1624 reist Schickard door Württemberg rond. Dit doet hij in opdracht van de hertog van Württemberg. Hij heeft een dubbelfunctie. Schickard fungeert zowel als toezichthouder op Latijnse scholen alsmede als landmeter. Over hoe je het beste landkaarten kan maken schrijft hij in 1629 een pamflet, wat nog  decennialang als richtlijn door landmeters wordt gebruikt.

schckard landmeting

Instructiepagina uit het pamflet over landmeten van Schickard; Deutsche Fotothek; Wikipedia

In 1631 wordt hij benoemd tot hoogleraar astronomie aan de universiteit van Tübingen. Datzelfde jaar schrijft  hij een boekwerk met de titel ‘Ephemeris Lunaris’, waarin hij de positie van de maan voor elk tijdstip en elke dag van het jaar laat zien. Het is nog de tijd dat de katholieke kerk hardnekkig blijft volhouden dat de aarde het middelpunt van het heelal is. Schickard is echter een aanhanger van het heliocentrische model, waarbij de zon het middelpunt van het heelal is– ook niet juist maar wel al wat  beter dan het model van de kerk. Hij correspondeert hierover niet alleen met Kepler, maar ook met verschillende andere bekende astronomen uit die tijd, zoals de Fransen  Boulliau en Gassendi. Ook stuurt hij enkele brieven aan Hugo de Groot. (Met deze wetenschappers correspondeert hij  in het Latijn, de taal van de wetenschappers uit die tijd.)

In 1635 overlijdt hij op 43-jarige leeftijd. Schickard sterft aan de gevolgen van de pest. Een jaar eerder hebben de Spanjaarden tijdens de dertigjarige oorlog het protestantse leger bij Tübingen verslagen. Tijdens de gevechtshandelingen was Schickard tot twee keer toe gevlucht naar Oostenrijk, maar keerde hij na verloop van tijd telkens weer naar  Tübingen. Nadat de Spanjaarden hebben gezegevierd, trekken ze de stad binnen. Helaas voor de bewoners brengen ze de pest mee. Het hele gezin van Schickard – hijzelf, zijn vrouw en zijn vier kinderen – overlijdt binnen een jaar aan de gevolgen van deze ziekte. Schickard naar verluidt eenzaam als laatste.

 

My WordPress Blog