30. Jean-Joseph Merlin, 1735 – 1803; automatenbouwer

Jean-Joseph Merlin, Huy, 17 september 1735 – Londen, 4 mei 1803; Automatenbouwer

Computers bestaan uit hardware en software. Het hardwaregedeelte is in wezen te beschouwen als een simpele automaat die uitvoert wat de software hem voorschrijft om te doen. Eén van de beste automatenbouwers in de achttiende eeuw was Jean-Joseph Merlin. Hij heeft nooit een automaat  gebouwd die je als een computer of rekenmachine kan beschouwen – daarom zie je hem ook nooit in een overzicht van de computergeschiedenis –  maar omdat hij als automatenbouwer zo veel inzicht heeft gegeven hoe je een automaat moest bouwen en omdat hij een grote inspiratiebron was voor Charles Babbage – degene die als eerst “een computer” ontwierp, staat hij in dit overzicht van de mensen achter de computer. 

merlin

Jean Joseph Merlin, omstreeks 1770 op 35-jarige leeftijd; Schilder: Thomas Gainsborough

Jean-Joseph Merlin

Jean-Joseph Merlin is vandaag de dag vooral bekend als de uitvinder van de rolschaats, een uitvinding die hij naar verluidt voor het eerst in 1760 demonstreert tijdens een gemaskerd bal in Londen. Hij doet dat met de nodige zwier, want terwijl hij door de balzaal rolschaatst, speelt hij tegelijkertijd viool.

30 merlin rollerskates

Beelden uit de aflevering ‘John Joseph Merlin’s Roller Skates’ uit de  BBC serie: ‘Horrible histories ‘

Helaas voor hem heeft hij het rolschaatsen nog niet geheel onder de knie met als resultaat dat hij op volle snelheid tegen een grote wandspiegel aan rijdt. Het levert hem niet alleen de nodige verwondingen, een kapotte viool en een rekening van 500 pond voor de spiegel op, maar het gevolg is ook dat het vertrouwen van het publiek in de veiligheid van de rolschaats door deze gebeurtenis niet echt een boost krijgt.

Het type rolschaats waarop Merlin reed, zouden we tegenwoordig inlineskates noemen: vier wieltjes onder een schoen in een rechte lijn achter elkaar geplaatst. Pas een eeuw later zou de Amerikaan James Plimpton op het idee komen om de vier wieltjes in twee paren van twee naast elkaar te zetten. Je kan daardoor veel steviger op de rolschaatsen staan en pas na deze wijziging neemt de populariteit van het rolschaatsen bij het grote publiek toe. Of Merlin inderdaad de uitvinder is van de rolschaats is niet zeker. Er zijn ook verhalen dat het idee van de rolschaats al eerder was bedacht, onder andere in Holland als de zomerse variant van de schaats.

Jean-Joseph Merlin – of John Joseph Merlin zoals hij in Engeland wordt genoemd – wordt op 17 september 1735 geboren in het huidige België, in Hoei, een stad in de provincie Luik. Zijn grootvader is er smid en slotenmaker, zijn vader instrumentenmaker. Ook de jonge Jean-Joseph kiest voor deze richting. Hij is een buitengewoon bedreven instrumentenmaker met als specialiteit klokken en horloges.

Op achttienjarige leeftijd vertrekt hij naar Parijs waar hij wiskunde gaat  studeren aan de Academie des Sciences. Tevens werkt hij er voor een klokkenmaker. Hij houdt zich niet alleen bezig met het ontwerpen en repareren van klokken maar ook met het verbeteren van muziekinstrumenten, zoals de klavecimbel. Ook heeft hij grote belangstelling voor het maken van automaten. Hij valt op bij de Spaanse graaf Fuentès die hem in dienst neemt. Als de graaf in 1760 benoemd wordt als de Spaanse ambassadeur in Londen volgt Merlin hem naar Engeland. Hij zal  er de rest van zijn leven blijven wonen.

Aanvankelijk houdt Merlin zich in Londen voornamelijk bezig met het ontwerpen en verbeteren van muziekinstrumenten. Zo ontwerpt hij voor prinses Augusta – de prinses van Wales en moeder van koning George III – een groot draaiorgel. Ook gaat hij aan de slag als instrumentenmaker. Merlin werkt nauw samen met de zilversmid en juwelier Cox. Samen ontwerpen ze een klok die niet handmatig opgewonden hoeft te worden. Het opwindmechanisme werkt heel ingenieus op een verandering van de luchtdruk. Cox en Merlin presenteren de klok als een perpetuum mobile, maar dat is het uiteraard niet. Als de luchtdruk niet verandert, blijft de klok na verloop van tijd stil staan.

Merlin wordt al snel opgenomen in de hogere kringen. Hij is een welkome gast op bijeenkomsten, waar hij zijn publiek vermaakt met zijn amusante verhalen en uitvindingen. Tot zijn uitvindingen behoren naast de rolschaats een rolstoel die door de invalide zelfstandig handmatig kan worden voortbewogen, een whist-kaartspel voor blinden, een weegschaal om het percentage goud in munten te bepalen, een gokmachine, een oven waarbij het vlees mechanisch wordt rondgedraaid, diverse varianten van klavecimbels en een automaat waarmee je thee kan inschenken.

De theemachine is een ingenieus apparaat dat bestaat uit een theetafel met daarop een theekan en twaalf kopjes. Door op een voetpedaal te drukken draait de tafel rond. Door op een tweede pedaal te drukken wordt vervolgens de thee automatisch in het kopje dat onder de tuit staat geschonken. Een beetje omslachtige manier om de thee te schenken maar het is een typisch voorbeeld van één van de vele automaten die Merlin bedenkt.

Hij bedenkt zelfs zoveel automaten en robots dat hij in 1783 in Londen het Merlins Mechanisch Museum opent, waar het gewone publiek zijn automaten kan bewonderen. De toegangsprijs bedraagt overdag twee shilling en een sixpence en ’s avonds drie shilling. In het weekend maakt Merlin regelmatig reclame voor zijn museum door met zijn koets door Hyde Park te rijden. De koets wordt voorgetrokken door een paard, maar op de bok zit geen koetsier. De teugels worden bediend van uit het koetsgedeelte en ook het zweepje om het paard aan te sporen is een automaat. Het lijkt er daardoor op of de koetsier van de koets is afgevallen.

30 Merlin koets

Opvallend zijn ook de deuren. Daarop staat reclame voor zijn mechanisch museum, waarmee Merlin ook verantwoordelijk is voor het eerste rondrijdende voertuig met reclame op de zijkant. Wie dus vandaag de dag taxi’s met reclame op de zijkanten ziet rondrijden, weet dan dat Merlin de eerste was die dit bedacht.

Van de vele automaten en robotten van Merlin zijn er niet veel bewaard gebleven, maar gelukkig wel zijn beroemdste namelijk de zilveren zwaan, welke zich thans in het Bowes Mueum in Barnard Castle bevindt.

30 merlin zwaanDe zwaan in het museum; foto Andrew Curtis 

Merlin maakt de zilveren zwaan  in 1773. Hij doet dit samen met de zilversmid James Cox . Cox verzorgt de zilveren buitenkant; Merlin is verantwoordelijk voor de ongeveer 200 draaimechanismes die in de zwaan zitten. De zwaan is een combinatie van een zilveren kunstwerk, een automaat en een muziekdoos.

drie-zwaneb

De zwaan zwemt tussen zilveren bladeren die draaien op glazen buizen. Tussen de bladeren ‘zwemmen’ zilveren visjes.  Als het mechaniek wordt opgewonden – het museum doet dit tegenwoordig eenmaal per dag; de voorstelling duurt nog geen 35 seconden – begint de muziek te spelen en gaan de glazen buizen draaien. Dit geeft de illusie dat het water stroomt. De zwaan beweegt vervolgens op bijzonder elegante wijze zijn lange nek heen en weer en buigt daarna voorover om een vis te vangen. Dat zwanen vegetariërs zijn en dus geen vis eten beschouwen we als een onbelangrijk detail. Aanvankelijk stroomde achter de zwaan nog een waterval, maar deze is in de loop van de tijd op mysterieuze wijze verdwenen.

In 1867 is de zilveren zwaan te zien op de wereldtentoonstelling van Parijs. Tot de bezoekers behoort Mark Twain die enthousiast over het mechaniek schrijft in zijn boek ‘Innocents Abroad’.

Jean-Joseph Merlin, die ondanks de nodige belangstelling van de vrouwelijke Britse adel nooit trouwt, sterft op 4 mei 1803 op 67-jarige leeftijd in Londen. Met zijn kunde en passie voor het bouwen van automaten liet Merlin niet alleen zien wat je allemaal met een automaat kan doen, maar is hij ook een groot inspirator voor veel uitvinders, waaronder Charles Babbage die in zijn kindertijd het automatenmuseum van Merlin bezocht. Charles Babbage zou jaren later (op papier) als eerste een automaat ontwerpen, waarmee je kon rekenen. Deze automaat wordt algemeen gezien als het eerste ontwerp voor een computer.

  • Naar het volgende rapport: nr. 26 Joseph-Marie Jacquard, 1752 – 1834; uitvinder van het programmeerbare weefgetouw, bedacht de eerste ponskaart. (Rapport is nog niet geschreven).

Naar het volgende al geschreven rapport: nr. 27 Charles Babbage, 1791 – 1871; ontwerper op papier van de eerste computer

 

 

My WordPress Blog