33. Ada Lovelace, 1815 – 1852; ‘s werelds eerste computerprogrammeur

Ada Lovelace; 1815 – 1852; ‘s werelds eerste computerprogrammeur

30 ada lovelace foto

 Ada Lovelace, rond 1843, foto gemaakt door Antoine Claudet volgens het fotografische proces van Louis Daguerre. Afbeelding 

Je kan een nog zo mooie computer bouwen, zonder instructies – de software –  doet zo’n apparaat niets. Degene die wordt gezien als de eerste die een softwareprogramma voor een computer schreef, is de Engelse Ada Lovelace, dochter van de bekende Engelse dichter Lord Byron. In 1843 verschijnt een publicatie van haar hand waarmee de “computer” van Charles  Babbage  – de eerste computer ter wereld – Bernoulli-getallen, een bepaalde reeks wiskundige getallen, zou kunnen berekenen. Ondanks dat het beoogde apparaat waarop dit programma moet draaien niet werkte, wordt Ada Lovelace toch gezien als ‘s werelds eerste computerprogrammeur.

ada-lovelace

Ada Lovelace op 20-jarige leeftijd; schilderij van Margaret Sarah Carpenter uit 1836

Ada Lovelace

In het in 1816 geschreven derde deel van het gedicht ‘Childe Harold’s Pilgrimage’ van de beroemde Engelse dichter Lord Byron – hij leefde van 1788 tot 1824 – komen de volgende regels voor:

“Is thy face like thy mother’s, my fair child! / ADA! sole daughter of my house and heart? / When last I saw thy young blue eyes they smiled, / And then we parted,  – not as now we part, / But with a hope.“

De ‘ADA!’ in dit gedicht van Lord Byron is zijn op 10 december 1815 geboren dochter Augusta Ada Byron. Ada kwam voort uit het kortstondige huwelijk van Lord Byron met Anna (Lady Byron) Milbanke.

byrons

Anna (Lady Byron) Milbanke en Lord Byron

Dat Lord Byron niet wist of Ada op haar moeder lijkt, komt omdat Lady Byron hem al vijf weken na de geboorte van Ada verliet. Ze vind Lord Byron bij nader inzien “gek, slecht en gevaarlijk om te kennen“. Ze vertrekt en neemt haar dochter mee. Hoewel hij volgens de toenmalige Engelse wetgeving het voogdijschap kan opeisen – mannen kregen toen automatisch het voogdijschap als zij daarom vroegen –  ziet hij daarvan af. Drie maanden later vertrekt hij uit Engeland naar het vaste land van Europa om vervolgens nooit meer naar Engeland terug te keren. Acht jaar later overlijdt hij in Griekenland op 36-jarige leeftijd zonder zijn dochter ooit nog gezien te hebben. Hij doet daar overigens ook geen moeite voor. Wel informeert hij af en toe per brief naar haar en zijn zuster stuurt een medaillon met daarin haar portret op.

ada-lovewlace

Portret van Ada op vierjarige leeftijd, afbeelding terug gevonden in een medaillon dat de zuster van Lord Byron in 1820 naar hem had opgestuurd.

Lady Byron probeert Ada zo veel mogelijk weg te houden van de romantische denkbeelden en het wilde leven van haar vader (“Die man is zo verguld van zichzelf en loopt zo met zijn hoofd in de wolken dat zijn voeten niet eens de grond raken”). Als Ada als kind, net zo als zijzelf, geïnteresseerd raakt in wiskunde moedigt haar moeder dit dan ook van harte aan. Alles liever dan de poëzie waar Lord Byron zo druk mee in de weer was.

Ada is als kind vaak ziek. Als ze dertien jaar oud is, krijgt ze de mazelen. Ze krijgt onder andere ernstige problemen met lopen. Het duurde maanden voordat ze hiervan herstelt. Liggende op haar ziekbed staart ze door het raam naar buiten waar ze de vogels ziet vliegen. Ze raakt geïnteresseerd in het vliegen. Ze gaat uitgebreid de vogels en hun vliegbewegingen bestuderen, maakt notities waarin ze beschreef wat de voor- en nadelen waren van materialen (veren, papier of hout) om vleugels te maken en schetst een serieus ontwerp voor een zweefvliegtuig. Ook oppert ze de mogelijkheid van een door stoom aangedreven vliegmachine. Tijdens deze ziekteperiode komen er constant allerlei door haar moeder ingehuurde leraren langs om haar les te geven. Ada verdiept zich niet alleen in de wiskunde en astronomie maar leert ook Frans, Duits en Italiaans.

In 1832, ze is dan zestien jaar oud, maakt ze kennis met Mary Somerville. Deze geldt in Engeland als één van de grootste wiskundigen van haar tijd. Zo heeft zij de werken van de beroemde Franse wiskundige Laplace in het Engels vertaald. Mary Somerville zal de belangrijkste lerares op wiskundegebied van Ada worden. Het 16-jarige meisje en de 51-jarige wiskundige kunnen het buitengewoon goed met elkaar vinden en zullen jarenlang een correspondentie over allerlei wiskundige problemen met elkaar voeren. Het is ook Mary Somerville die haar in 1833 tijdens een bal aan het hof – dankzij de roem van haar overleden vader werd Ada tot in de hoogste kringen uitgenodigd – voorstelt aan de toen 40-jarige Charles Babbage – voor een portret over hem, zie elders op deze site.

ada-lovelace-babbage-somerville

Het is deze ontmoeting die Ada haar definitieve plaats in de geschiedenisboeken zal bezorgen. Charles Babbage, professor in de wiskunde in Cambridge, is vanaf 1822 druk bezig met zijn ‘Difference Engine’, een soort rekenautomaat waarmee je allerlei wiskundige formules zou kunnen oplossen. Het zou ook sterrenhemel-tabellen kunnen maken die werden gebruikt bij navigatie op zee. Vooral de Britse overheid heeft behoefte aan boeken met betrouwbare tabellen. Tot dan worden deze handmatig berekend met vaak fouten tot gevolg.

De jonge Ada raakt zeer geïnteresseerd in de ideeën van Babbage. Ze zoekt hem een paar keer thuis op en begint een correspondentie met hem. Vanaf 1837 gaat deze discussie vooral over zijn nieuwste idee: de ‘Analytical Engine’. Hiermee gaat Babbage nog een stap verder dan met zijn ‘Difference Engine’. Is dat vooral een grote rekenmachine, de ‘Analytical Engine’ kan ook programmeerbare analytische bewerkingen uitvoeren. Het wordt daarom vandaag de dag gezien als het eerste ontwerp voor een computer.

Nog meer dan Charles Babbage zelf beseft Ada Lovelace wat er allemaal mogelijk is met een dergelijke machine. Zo schrijft zij dat je er niet alleen mee kan rekenen en analyseren, maar er ook complexe grafieken mee kan maken en zelfs met behulp van de machine muziek kan componeren.

De mogelijkheden van het apparaat trekken internationaal de aandacht. In 1842 houdt Charles Babbage op een congres van wiskundigen in Turijn een toespraak over zijn ‘Analytical Engine’. Luigi Menabrea, een Italiaanse wiskundige (later wordt hij minister-president van Italië) schrijft  er in het Frans voor het Zwitserse blad ‘Bibliothèque Universelle de Genève’ een artikel over. Babbage wil graag een vertaling van dit artikel in Engeland publiceren, maar omdat hij geen goed Frans spreekt, vraagt hij aan Ada – die wel goed Frans spreekt en bovendien de gedachten achter de machine begrijpt en kan verwoorden – of zij het stuk wil vertalen. Ada lees het artikel. Ze constateerte dat het wat toevoegingen verdient. Babbage zegt dat ze het naar eigen inzicht mag aanvullen.

Ada werkt negen maanden aan de vertaling van het artikel en haar toevoegingen. Het verschijnt in 1843. Het oorspronkelijke artikel van Menabrea telde 8.000 woorden. Daar voegt Ada liefst 12.000 woorden aan toe in zeven zogenaamde ‘notes’. Vooral ‘Note G’ is beroemd geworden. Hierin toont Ada aan dat als je de machine opdracht geeft om een zogenaamde ‘cycle of operations’ bewerking te doen – zo noemte Ada een loop: het herhaald uitvoeren van dezelfde handeling – je voor de berekening van Bernoulli-getallen (een bepaalde wiskundige reeks van getallen) je de machine slechts hoeft te voorzien van 75 instructieponskaarten. Dat was sensationeel. Ter vergelijking: een textielmachine uit die tijd die afbeeldingen weeft, heeft soms wel 20.000 ponskaarten nodig.

lovelace-notesEen deel van Note G met de softwareregels om de Bernoulli-getallen te berekenen.

Deze door Ada Lovelace beschreven methodiek om de ‘Analytical Engine’ Bernoulli-getallen te laten berekenen wordt algemeen beschouwd als het eerste voor een computer geschreven programma en daarom wordt Ada Lovelace tegenwoordig gezien als ‘s werelds eerste computerprogrammeur. Wel is er één probleem. De machine van Babbage doet het nog niet, maar Babbage werkt hard aan het bouwen van de benodigde onderdelen van de machine. Maar omdat er geen werkend exemplaar was, kan niet worden gecontroleerd of het “softwareprogramma” van Ada werkte.

Ada schreef de notes terwijl ze een druk sociaal leven heeft. Tot haar kennissen behoren de natuurkundige Michael Faraday en de schrijver Charles Dickens. Met de laatste gaat ze vaak op stap naar Brighton. In 1834 trouwt ze met de tien jaar oudere Baron William King die in 1838 de titel Hertog van Lovelace erft. Vanaf dat moment gaat ze als Ada Lovelace door het leven. Samen krijgt het echtpaar drie kinderen: Byron (geboren in 1836), Anne (1837) en Ralph (1839).

Ook nadat ze haar artikel over de ‘Analytical Engine’ heeft geschreven, blijft ze met Babbage corresponderen. In één van haar brieven aan hem stelt ze voor een kleine automaat te bouwen waarmee je het spelletje ‘boter, kaas en eieren’ kan spelen. Aan een dergelijke machine was volgens haar in de hogere kringen grote behoefte. Op grond hiervan zou je haar ook kunnen betitelen als de eerste persoon die een spelcomputer bedenkt. Babbage gaat niet op het voorstel in.

Vanaf 1845 gaat het echter bergafwaarts met Ada. Ze begint te drinken en ontwikkelt een gokverslaving. Ze verliest veel geld met het gokken bij paardenkoersen. Met een aantal mannelijke vrienden, waarmee ze druk aan het flirten is, vormt ze een soort syndicaat. In 1851 bedenkt Ada een wiskundig model om haar kansen op de renbaan te verbeteren – het model houdt rekening met de noteringen die de bookmakers afgeven –  maar de paarden trekken zich niks van haar wiskundige formules aan en ze verliest veel geld. Ze verpant zelfs haar juwelen om haar schulden te kunnen betalen. Haar moeder koopt deze voor haar terug. Ook start ze in deze periode een buitenechtelijke relatie.

In 1852 krijgt ze baarmoederkanker en na een ziekteperiode van een aantal maanden overlijdt ze op 27 november 1852. Kort voor haar overlijden verlaat haar echtgenoot haar nadat Ada opbiecht dat ze hem ontrouw is geweest.

30 ada lovelace 1852

Portret van Ada Lovelace, gemaakt enkele maanden voor haar overlijden in 1652. Afbeelding in bezit van G M Bond. Het schilderij werd geschilderd door Henry Philips. Diens vader Thomas Philips had eerder haar vader Lord Byron geschilderd.

Vlak voor haar dood wordt ze nog wel bezocht door Charles Dickens die haar voor leest uit één van zijn verhalen. Net zoals haar vader Lord Byron wordt Ada slechts 36 jaar oud. Ze wordt op eigen verzoek naast haar vader begraven in het familiegraf van de familie Byron in de St. Mary Magdalene kerk in Hucknall.

Met Charles Babbage blijft ze tot haar dood corresponderen. In een brief kort voor haar overlijden zegt ze, vooruitlopend op haar testament, hem een bedrag toe van 600 pond. Helaas voor hem is haar hele persoonlijk vermogen aan het gokken op gegaan en resteert er slechts een schuld van 2000 pond. Charles Babbage blijft tot aan zijn dood in 1871 werken aan zijn ‘Analytical Engine’. Hij zal er niet in slagen om een werkend apparaat te bouwen.

Wat Ada Lovelace betreft, het artikel met haar ‘Notes’ raakt in de vergetelheid. Pas 100 jaar na haar dood, wordt het artikel in 1952 herontdekt door de geschiedkundige Lord Bowden. Een jaar later wordt het herdrukt en komt ze weer in de publiciteit. In 1980 ontwerpt het Amerikaanse Ministerie van Defensie een nieuwe vierdegeneratie computertaal. Als eerbetoon noemen ze deze taal Ada. Ook softwaregigant Microsoft eert Ada. Op de authenticiteit-hologrammen van de Microsoft-producten staat een afbeelding van haar als kind.

Tegenwoordig wordt er wereldwijd op elke tweede dinsdag van oktober de Ada Lovelace Day (ALD) gevierd, een internationale dag om alle vrouwen te eren die hebben bijgedragen aan belangrijke doorbraken in wetenschap, technologie, techniek en wiskunde.

Naar het volgende rapport nr. 29: Georg Scheutz, 1785 – 1873, bouwde een werkende rekenautomaat die allerlei tabellen kon produceren (rapport is nog niet geschreven).

 

 

 

My WordPress Blog