7. NN; onbekend persoon; leefde omstreeks 100 voor Christus; construeerde het mechanisme van Antikythera

Eén van de meest wonderlijke apparaten uit de oudheid is het mechanisme van Antikythera. Dit op de bodem van de Egeïsche Zee teruggevonden apparaat stamt vermoedelijk uit de eerste eeuw voor Christus. Het is een buitengewoon ingenieus mechanisme van in elkaar grijpende tandraderen, wijzers en diverse schijven met afbeeldingen. Het had niet alleen de functie van een planetarium maar functioneerde ook als een kalendersysteem dat daarnaast ook nog eens de data van verschillende sportevenementen aangaf zoals de Olympische Spelen. Ook gaf het aan wanneer er maan- en zonsverduisteringen te verwachten waren.

Soms wordt het mechanisme wel eens betiteld als de eerste analoge computer ter wereld. Dat is niet juist. Je kan er bijvoorbeeld niet mee rekenen. Maar een wonderlijk ding was het wel. Technisch gezien was het mechanisme van Antikythera met zijn in elkaar grijpende tandradaren zijn tijd minimaal duizend jaar vooruit. Een Amerikaanse wetenschapper vergeleek de vondst van het apparaat daarom zelfs een keer met het vinden van een zwart-wit televisie onder een pyramide (waarbij je dan natuurlijk wel de vraag kan stellen wat er dan op die televisie te zien was). De schrijver Erich von Däniken suggereerde in zijn boek ‘Waren de Goden kosmonauten?’ dat het mechanisme mogelijk van buitenaardse afkomst zou kunnen zijn. Dat is niet juist, tenzij je de Grieken als buitenaardse wezens beschouwt. Welke Griek het apparaat heeft gemaakt is echter niet bekend.

Het mechanisme van Antikythera
In april 1900 gooide een Griekse vissersboot het anker uit voor de kust van Antikythera, een klein eilandje in de Egeïsche Zee, gelegen tussen Kythera en Kreta.

antikythera kaart 3Satellietfoto NASA; Antikythera ligt in de rode cirkel. Het grote eiland eronder is Kreta.

Eén van de vissers sprong overboord om te gaan sponsduiken, maar kwam al snel weer geschrokken boven water. Op de bodem van de zee had hij lichamen zien liggen. De beste duiker van het stel sprong daarop ook overboord om te kijken wat er aan de hand was. Even later dook hij op met in zijn hand een hand. Niet de hand van een mens maar van een standbeeld. Ze waren gestuit op het wrak van een schip dat ruim 2000 jaar eerder op die plek was vergaan en dat allerlei kunstschatten aan boord had, waaronder standbeelden.

Na terugkomst in de haven werden de Griekse autoriteiten gewaarschuwd en in de zomer van 1900 organiseerden deze een duikexpeditie naar het wrak. De hele zomer werd er gedoken. Ze beschikten over één ouderwets duikpak, waarmee de duikers ongeveer tien minuten beneden konden blijven. Het wrak lag op een diepte van ongeveer 40 meter. Diverse kunstvoorwerpen werden met behulp van de primitieve duikapparatuur naar boven gehaald.

antikythera beeldantikythera beeld 2Enkele kunstvoorwerpen die uit het wrak zijn gehaald: foto links: Barcex; foto rechts: Ian W. Scott; bron Wikipedia.

Behalve de standbeelden werd er ook een houten kist gevonden met daarin een vreemd, hevig door corrosie aangetast, apparaat met allerlei tandwielen. Boven water gekomen viel de kist al snel uit elkaar. Ook het apparaat viel in meerdere stukken uiteen. Alle onderdelen werden in een grote doos gestopt en naar een museum in Athene verscheept.

antikythera beeld 0Het grootste Fragment:  het Centraal tandwiel zoals te zien is in het  Nationaal Archeologisch Museum van Athene, objectnummer: 15987Foto Wikipedia;  fotograaf onbekend

Daar werden de spullen in een kast gestopt. Pas twee jaar later werd het apparaat onderzocht. Een snelle blik op het mechanisme deed vermoeden dat het een soort planetarium moest zijn. Er was een vage afbeelding van de dierenriem te zien. Echt interessant vond men het niet. Men dacht zelfs dat het apparaat een voorbeeld van een prochronisme kon zijn, dat wil zeggen een voorwerp van latere tijd dat per ongeluk tussen spullen uit het verleden is beland. De onderdelen werden weer terug in de doos gestopt, waar ze de volgende vijftig jaar alleen uit werden uitgehaald om ze af te stoffen. Regelmatig braken daarbij delen van het mechanisme af.

In 1951 raakte de Britse professor Derek de Solla Price geïnteresseerd in het voorwerp en ging het onderzoeken. Veel haast had hij niet. Pas in 1959 publiceerde hij er voor de eerste keer een artikel over. Hij ging wel stug door met zijn onderzoek. In 1971 liet hij röntgenfoto’s van de verschillende delen maken en in 1974 verscheen wederom een publicatie van zijn hand over het mechanisme. Een echt compleet beeld wat het mechanisme allemaal kon, had hij niet. Wel kon hij na het ontcijferen van enkele inscripties op het apparaat vaststellen dat het vermoedelijk uit het jaar 87 voor Christus stamde.

In 1976 werd de vindplaats van het wrak opnieuw bezocht door de beroemde Frans zeeduiker en filmer Jacques Cousteau, die op de bodem van de zee nog enkele kleine onderdelen van het mechanisme vond. In 1953 had Cousteau overigens ook al de vindplaats bezocht. Ook in 2005 werden er bij een nieuwe Griekse expeditie nog enkele delen van het apparaat teruggevonden op de bodem van de zee. Met behulp van de modernste technieken zijn alle terug gevonden onderdelen in het begin van deze eeuw uitgebreid onderzocht en geanalyseerd. Hierdoor slaagde men er in om een veel beter beeld te krijgen wat je allemaal met het apparaat kon en hoe het werkte.

6 Antikythera fragmentFragment met een groot radarwerk dat van binnenuit aangedreven wordt door twee kleine radarwerken; foto Giovanni Dall’Orto; Wikipedia

De werking van het mechanisme
Het apparaat bestaat uit diverse schijven met afbeeldingen en dertien wijzers (acht aan de voorkant; vijf aan de achterkant) die kunnen bewegen dankzij minimaal 38, het kunnen er ook meer zijn geweest, in elkaar grijpende bronzen tandraderen. Met een slinger kon je de tandraderen laten draaien.
Aan de voorkant van het mechanisme zit een wijzerplaat met twee cirkelvormige schalen. Op de ene schaal staat de de 365-daagse Egyptische kalender. Daaruit kunnen we afleiden dat het apparaat voor het jaar 45 voor Christus gebouwd moet zijn, want vanaf dat jaar werd overal de Juliaanse kalender gehanteerd. Op de andere schaal staat de dierenriem afgebeeld met daarbij een benaming van de sterrenbeelden in het Grieks.

Het apparaat werd bediend door aan de slinger te draaien. Deze slinger is ergens in de loop van de tijd verloren gegaan. Als men aan de slinger draaide, dan gingen aan de voorkant acht wijzers draaien. Eén gaf de datum aan, eentje de positie van de maan ten opzichte van de dierenriem, een andere de positie van de zon en weer vijf andere wijzers gaven aan in welk sterrenbeeld de toen vijf bekende planeten (Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en Saturnus) zich bevonden. Door net zo lang aan de slinger te draaien totdat de wijzer op de datum van de gewenste dag stond, kon men zien waar de zon, maan en de planeten die dag aan de hemel te zien waren. Ook gaf de maanwijzer – er zat een kleine draaiende bal aan de maanwijzer – aan in welke fase de maan zicht bevond (nieuwe maan; volle maan e.d.)

De schijven konden gedraaid worden (en daarna weer vastgezet worden). Dat was ook nodig. De aarde draait in ongeveer 365 en een kwart dag om de zon. De kalenderschijf telde echter maar 365 eenheden. Om te voorkomen dat door het ontbreken van de (vierjaarlijkse) schrikkeldag op de schijf de positie van de kalender ten opzichte van de sterrenhemel ging afwijken, moest om de vier jaar de wijzerplaat één dag worden bijgedraaid. Daartoe kon hij worden losgemaakt. Op de achterkant van het apparaat was een klein wijzertje dat mee draaide als men de slinger bediende. Dit gaf aan wanneer er vier jaar voorbij waren en de wijzerplaat op de voorkant één dag bijgesteld moest worden.

Deze vierjarige cyclus gaf tevens aan wanneer de Olympische Spelen werden gehouden. Omdat iedereen wel wist in welk jaar de Olympische Spelen werden gehouden, kon deze wijzerplaat ook worden gebruikt om het mechanisme op het juiste jaar te zetten.
Behalve de Spelen in Olympia gaf de wijzer ook aan wanneer een aantal andere Griekse Spelen (zoals de Pythische Spelen in Delphi, de Isthmische Spelen in Korinthe, de Spelen van Nemea en de Spelen van Dodona) werden gehouden. Sommige van deze spelen hadden een tweejaarlijkse cyclus, anderen net zoals de Olympische Spelen een vierjarige cyclus.

6 Antikythera reconstructie 5

Een reconstructie van de achterkant van het mechanisme zoals die te zien is in het Thessaloniki Technology Museum. Op een deel van de deurplaat is een deel van de aangetroffen instructie te zien. Foto Gts-tg; Wikipedia

Op de achterkant waren twee grote wijzerplaten te zien. Op de bovenste plaat stonden de 223 synodische maanden weergegeven van de Saros-cyclus. Een synodische maand is de tijd tussen twee nieuwe manen. Deze zogenaamde Saros-cyclus duurt ongeveer achttien jaar. Na zo’n periode staan de zon, de maan en aarde vrijwel weer in dezelfde posities ten opzichte van elkaar als achttien jaar eerder.

Een gevolg hiervan is dat zons- en maansverduisteringen zich ongeveer om de achttien jaar herhalen. Op de onderste wijzerplaat stonden in vakjes de zons- en maansverduisteringen aangegeven. Met hulp van een wijzer die verbonden was met het draaimechanisme van de Saros-cyclus kon men zien of er een zons – of maansverduistering was. Als de wijzer bij het vakje van zo’n verduistering kwam, dan kon men vervolgens op de voorkant kijken bij welke dag in het jaar dit gebeurde. Het apparaat gaf overigens niet aan waar op aarde de zonsverduistering te zien was, alleen dat er op een bepaalde dag ergens zo’n verduistering was.

Zie hieronder een schematisch model dat laat zien hoe diverse tandraderen in elkaar vallen en welke wijzers er zijn.

6 Antikythera reconstructie 3Schematische weergave van de tandraderen van het mechanisme volgens een model van Freeth en Jones uit 2012; zoals op Wikipedia geplaatst door SkoreKeep

Men heeft verschillende keren geprobeerd om het apparaat te reconstrueren. Zie hieronder een doorzichtige reconstructie van een deel van het apparaat gemaakt door Mogi Vicentini in 2007,

6 Antikythera reconstructie 2

Foto: Mogi Vicentin; bron Wikipedia.

De teruggevonden resten van het apparaat vertonen overigens sporen van het gebruik. Eén van de tandraderen was gerepareerd en een ander tandwiel toonde sporen van slijtage.

Wie heeft het mechanisme gemaakt?
Op sommige delen van het apparaat werden instructies in het Grieks voor de gebruikers aangetroffen, wat doet vermoeden dat het apparaat door een Griek is gemaakt of voor een Griek bestemd was. Maar wie het apparaat heeft gebouwd, is onbekend. Wel hebben we enige aanwijzingen waar de bouwer gezocht moet worden. Allereerst dankzij het schip zelf. Het was een groot schip. Vermoedelijk handelde het om een graanschip. Dit klinkt wellicht wat vreemd in de oren vanwege de standbeelden aan boord, maar een graanschip was heel geschikt om dit soort beelden te vervoeren. De standbeelden lagen dan beschermd in het graan, waardoor de kans dat ze tijdens een storm beschadigd raakten aanmerkelijk afnam.

Op de zeebodem werden behalve de kunsschatten ook dagelijkse gebruiksvoorwerpen aan getroffen, waaronder munten afkomstig uit Pergamon en Ephesus, twee voorheen Griekse steden aan de Turkse kust, die in die tijd onder Romeins bestuur stonden. Dit doet vermoeden dat het schip met de kunstschatten wellicht op weg was van de westkust van Turkije naar Rome. Ook geven de munten een idee over wanneer het schip vergaan is, want de ‘jongste’ teruggevonden munten stammen uit het jaar 67 voor Christus.
Ook bevonden zich een hoop kruiken in de stijl van het eiland Rhodos aan boord, wat doet vermoeden dat het schip daar in ieder geval een tussenstop heeft gemaakt. Waar het mechanisme aan boord van het schip is gebracht, is uiteraard niet bekend.

6 Antikythera vaas rhodos

Vaas afkomstig uit Rhodos

Het mechanisme zelf geeft ook enige aanwijzigen. Allereerst zijn er de Griekse teksten, die op diverse plaatsen in het mechanisme zoals op de houten achterkant van het omhulsel, zijn aangetroffen. Het betreft hier een soort instructie hoe het apparaat bediend moest worden. De teksten zijn in het Koinè, dat is het Oud-Grieks, in die tijd de meeste voorkomende vorm van het Grieks. De beschrijving van de tekens van de dierenriem is echter in het Korinthisch, wat doet vermoeden dat de maker van het mechanisme in Korynthië of in één van diens koloniën zoals Syracuse moet worden gezocht.

De bouwer van het apparaat moet in elk geval grote kennis van astronomie hebben gehad, want de baan van de maan, inclusief zijn afwijkingen, wordt zeer nauwkeurig weergegeven. Het beste resultaat krijgt volgens een recent onderzoek een waarnemer die zicht ergens bevindt tussen 33,3 en de 37,0 graden noorderbreedte. Aangezien Rhodos ligt op ongeveer 36 graden noorderbreedte wijst dit op iemand die zich op Rhodos bevond.

Al met al worden de Griekse astronoom en wiskundige Hipparchus (190 voor Christus – 120 voor Christus) en de Griekse sterren-kundige Posidonius (135 voor Chr. tot 51 voor Chr.) het vaakst genoemd als de mogelijke bedenkers van het mechanisme. Beide leefden op Rhodos. De Romeinse geschiedschrijver Cicero (106 voor Christus tot 43 voor Christus) maakte in één van zijn geschriften melding dat zijn “goede vriend” Posidonius een planetarium had gebouwd (dit hoeft natuurlijk niet het mechanisme van Antikythera te zijn.)

Ook Archimedes (287 voor Christus – 212 voor Christus) wordt wel eens genoemd als mogelijke bouwer van het apparaat. Dit omdat hij op Syracuse leefde en omdat bekend is dat hij ook een keer een planetarium heeft gebouwd. Maar vermoedelijk stamt het mechanisme uit de eerste of tweede eeuw voor Christus en daarmee zou Archimedes afvallen als bouwer.

Wie het apparaat heeft gebouwd, blijft onbekend. Ook weten we niet of er meerdere exemplaren van zijn gemaakt. Wel weten we dat de technische kennis die de bouwer van het mechanisme bezat na diens dood verloren ging. Pas ruim duizend jaar later werden er weer soortgelijke complexe tandradarenconstructies gebouwd.

Voor wie meer over het mechanisme wil weten, dit filmpje op YouTube geeft in ruim zeven minuten een goed beeld van de vindplaats, de gevonden kunstvoorwerpen en de werking en ingeniositeit van het mechanisme.

6 Antikythera You Tube

(Klik op de afbeelding om naar de video op YouTube te gaan. Op bovenstaande afbeelding zijn overigens de Griekse tekens op het mechanisme zichtbaar.)  

  • Naar het volgende verhaal: 8. De periode  jaar 1 –  jaar 1000 Algemeen overzicht van de ontwikkeling tijdens deze periode. \(Verhaal is nog niet geschreven.) 

 

My WordPress Blog