1.2 NN, onbekende persoon; leefde vermoedelijk ca 2.700 jaar voor Christus; bedacht de eerste abacus

NN; onbekende persoon; leefde vermoedelijk ca 2.700 jaar voor Christus; bedacht de eerste abacus

Er zijn een aantal uitvindingen en ontdekkingen geweest die een grote rol hebben gespeeld in de geschiedenis van de mensheid. Denk bijvoorbeeld maar eens aan stenen speerpunten en de pijl en boog, waardoor de mens in de oudheid in staat was het op te nemen tegen dieren die sneller of sterker waren. Of neem de uitvinding van het wiel. Belangrijke uitvindingen, maar misschien is de allerbelangrijkste uitvinding in de geschiedenis van de mensheid wel de abacus geweest. Dat klinkt misschien wat vreemd in de oren, maar het is de abacus geweest die de mens voor het eerst in staat stelde om goed te kunnen rekenen. Een simpel maar een o zo essentieel iets voor de mens.

abacus klas

Voor wie twijfelt of de uitvinding van de abacus inderdaad zo belangrijk is geweest voor de ontwikkeling van de mens, moet eens kijken naar de tijdlijn van de moderne mens, de homo sapiens. Op grond van DNA-onderzoek wordt tegenwoordig verondersteld dat de homo sapiens zo’n 300.000 jaar geleden “ontstond” in Afrika. De ontwikkeling van de mens, qua intellectuele prestaties en handelen, ging gedurende de volgende “295.000 jaar” in een heel geleidelijk tempo, maar vanaf zo’n 3000 jaar voor Christus is er een hockeystick-effect te zien – dat is een groeicurve waarbij na een periode van geringe groei er plotseling een sterk stijgende groei te zien valt. Dat het begin van deze sterke groei samenvalt met de uitvinding van de abacus kan toeval zijn, maar het geeft wel te denken. Opeens zat de mens niet meer vast aan het rekenen met tien vingers, maar kon het de grote getallen van de wereld bereiken. Er volgde de een na de andere wetenschappelijke ontdekking, al of niet resulterend in praktische uitvindingen.

Het idee achter een abacus kunnen we dan ook bij uitstek zien als een doorbraak in het menselijk denken. Een beetje kort door de bocht wellicht, maar het is dankzij de abacus dat we nu in de file staan en we ruimtesondes naar andere sterrenstelsels kunnen sturen. (Dat van die file is overigens mede mogelijk omdat iemand anders het wiel bedacht.)

NN, de ontwerper van de eerste abacus

Dat de mens maar tien vingers heeft, was in de oudheid een behoorlijke handicap, althans voor wat het tellen betreft. Was de te tellen hoeveelheid groter dan tien, dan werd er vaak gezegd: “Het zijn er veel”. Dat de mens op zoek ging naar hulpmiddelen om verder dan tien te kunnen tellen en rekenen, lag dan ook voor(bij) de hand. De oplossing vond men in de abacus. Het is niet bekend wie er als eerste op het idee van de abacus kwam en hoe deze eerste ‘abacus’ er uit zag.

Vermoedelijk is het idee van een abacus zo’n 4700 jaar geleden bedacht. Er zijn aanwijzingen dat ca. 2700 jaar voor Christus in Mesopotamië (het huidige Irak en het oostelijk deel van Syrië) er in het gebied rond de rivieren Tigris en Eufraat met hulp van in zand getekende lijnen en stenen werd gerekend. Men trok met een stok een aantal lijnen in het zand en legde dan op bepaalde plekken van die lijnen stenen neer, waarmee een bepaald waarde werd aangegeven. Door de stenen te verschuiven over de lijnen kon men vervolgens rekenen. Het Latijnse woord ‘abacus’ is afgeleid van het Griekse woord ‘abakos’ dat ‘calculatietabel’ betekent. Op haar beurt zou het woord ‘abakos’ weer zijn afgeleid van het Hebreeuwse woord ‘âbāq’ dat staat voor ‘stof’ en dan zijn we al dicht bij de in het zand getrokken lijnen.

De oudste abacussen bestonden veelal uit een tablet waar lijnen in waren gekrast. Hier werden dan stenen of kralen opgelegd. De moderne abacus bestaat vaak uit een raamwerk met daarin houten staven, waaraan balletjes vastzitten. Er zijn verschillende vormen. Zo heb je abacussen met op elke staaf tien kraaltjes, waarbij elk staafje staat voor een bepaalde eenheid zoals tientallen, honderdtallen, duizendtallen enzovoorts. Dit types abacus wordt meestal een telraam genoemd. Maar je hebt ook abacussen met een dwarslatje tussen de staven, zoals de Chinese abacus waarbij de ballen gescheiden in groepjes zitten.

abacus rusland

Moderne Chinese abacus; foto: (David R. Tribble; Wikipedia).De twee bovenste balletjes worden gebruikt om vijftallen mee aan te geven. In combinatie met de onderste vijf ballen kan je in elke kolom de cijfers 1 t/m 10 vormen.

Naast de Mesopotamiërs waren ook de Egyptenaren er al vroeg bij. Zo vermeldde de Griekse historicus Herodotus (hij leefde van 485 tot 425 voor Christus) in zijn ‘Historiën’ al het gebruik van de abacus in het oude Egypte. De Egyptenaren konden dan ook wel een goed rekenhulpmiddel gebruiken. Neem bij voorbeeld de 4000 jaar oude piramides. De grootste daarvan, de Piramide van Cheops, is ongeveer 140 meter hoog, heeft zijdes van 225 meter lang en telt meer dan 2,3 miljoen ‘steenblokken’ met een gemiddeld gewicht van 2500 kg. Kijk, dat zijn nog eens aantallen. Het bouwen van dergelijke piramides vergde dan ook heel wat planning en organisatie. Het kan haast niet anders dan dat de ‘architect’ en de bouwers van de piramides over een rekenhulpmiddel zoals de abacus beschikten. Historische abacussen uit de tijd van het bouwen van de piramides zijn echter niet bewaard gebleven.

De oudst teruggevonden abacus is ongeveer 2300 jaar oud. Het betreft hier het Salamis Tablet, een marmeren tablet dat in 1846 werd teruggevonden bij het Griekse eiland Salamis. Het tablet is 1,5 meter lang en 75 cm breed. Het werd teruggevonden op de bodem van de zee op zo’n twee kilometer afstand van Salamis. Het was in twee stukken gebroken. Op het bovenste deel zijn vijf lijnen zichtbaar, op het onderste deel elf.

abacus 300 v chr

De abacus van Salamis, zoals deze te zien is in het Nationaal Epigrafisch Museum in Athene.

De abacus wordt in sommige delen van de wereld zoals in China, Japan en Rusland, vandaag de dag nog steeds gebruikt in scholen en winkels. Sommige winkeliers kunnen met een abacus zelfs net zo snel rekenen als met een rekenmachine, en soms zelfs sneller.

abacuas wedstrijd 1504

Typus Arithmeticae’, uit de ‘Margarita Philosophica’ (1504) van Gregor Reisch. De voorstelling stelt een wedstrijd voor tussen iemand die rekent met de abacus en iemand die rekent met hulp van de rekenkunst met “pen en papier”, die net in die tijd opkwam. De “moderne mens” wint op deze afbeelding.

Wie de eerste abacus heeft bedacht is onbekend. Maar gezien de betekenis van de uitvinding van de abacus voor de mensheid verdient deze onbekende NN een ereplaats in de serie van mensen achter de computer.

My WordPress Blog